कूर्मपुराणम्

आदौ, कालस्य पूर्वे, अव्यक्तं ब्रह्मैव प्रादुरभवत्। तदा प्राकृतप्रलयः नाम विलयः, यावत् विश्वस्य उत्पत्तिः, तावत् स्थितः इति ज्ञेयम्। तस्मिन् अवस्थायां न दिवसः, नापि रात्रिः, न हि उपमायाम् अपि अस्ति। सर्वभूतव्यापि अव्यक्तं परमात्मा अन्तर्यामी च ईश्वरः। तं परमेश्वरः स्वस्य परमयोगेन सञ्चालितवान्। योगरूपधारणाय तत्र प्रविष्टवान्, चञ्चलतायाः हेतोः। सः प्रधाने स्थित्वा सङ्कोचविकासयोः रूपेण अवतिष्ठत्। तस्मात् महाबीजं उत्पन्नम्, यत्र प्रधाना च पुरुषः च सम्मिलितौ। तस्मात् बुद्धिः, धृति, स्मृति, च चेतना उत्पन्ना उच्यन्ते। महतः त्रिविधः अहंकारः अभवत्। तस्मात् आत्मा, व्यक्तिः, जीवः च, यः सर्वकर्मणां मूलः। तस्य एव इन्द्रियाणि, देवाः, सर्वं जगत् अपत्यं। येन एषः उत्पन्नः, कर्म करोति, तत्त्वानि च तद्-उत्पत्तिं पश्यति। इन्द्रियाणि अग्न्यात्मकानि उच्यन्ते, दश देवाः शुद्धात्मकाः। एषा सूक्ष्मतत्त्वस्य सृष्टिः; तत्त्वेभ्यः भूतानि अभवन्। तस्मात् आकाशः उत्पन्नः, शून्यरूपः, शब्दलक्षणः। तस्मात् वायुः जातः, यस्य गुणः स्पर्शः उच्यते। वायोः अग्निः अभवत्, रूपगुणः तस्य इति कथ्यते। तस्मात् आपः उत्पन्नाः, रसस्य आश्रयः। तस्मात् संघातः अभवत्, तस्य गुणः गन्धः उच्यते। ततः वायुर्द्विगुणः, शब्दस्पर्शयुक्तः, अभवत्। ततः अग्निः त्रिगुणः—शब्द, स्पर्श, रूप—आसीत्। तस्मात् आपः चतुर्गुणाः—रससारः—ज्ञेयाः। तस्मात् पृथिवी पञ्चगुणा, स्थूलतत्त्वेषु गण्यते। पारस्परिकान्वयेन तानि अन्योन्यं धारयन्ति। तानि सर्वाणि एकत्र न मिलित्वा, सम्पूर्णं सृष्टिं कर्तुं न शक्नुवन्ति। महत्तत्त्वात् विशेषान्तं, तानि ब्रह्माण्डं उत्पादयन्ति। विशेषेभ्यः महाण्डं अभवत्, विस्तीर्णं, आप्सु स्थितम्। तस्मिन् आद्याण्डे क्षेत्रज्ञः, ब्रह्मा नाम, प्रादुर्भूतः। सः प्रजापतिः, प्रथमं ब्रह्मरूपेण प्रकटितः। हिरण्यगर्भः, कपिलः, वेदार्थस्वरूपः, नित्यः इति उच्यते। बीजारूपा आपः, समुद्राः, तस्य परमात्मनः। चन्द्रसूर्यौ, तारे, ग्रहाः, वायुः, तेन सह आस्त। आपः बहिः दशगुणेन अग्निना आच्छादिताः। वायुः आकाशेन आच्छादितः, आकाशः आद्यतत्त्वैः आच्छादितः। एते लोकाः महात्मनः, सर्वतत्त्वात्मकस्य,। ये ईश्वराः, योगगुणयुक्ताः, अन्ये तत्त्वचिन्तकाः। एतेन आवरणेन ब्रह्माण्डं सप्तप्राकृतिकावरणैः आच्छादितम्। एषः सृष्टिकर्तुः परमरूपं, वेदवाक्येन उद्घोषितम्।