कूर्मपुराणम्

द्विशतयोजनसहस्रदूरे पृथिव्याः स्थितः देवतानां पुरोहितः दृश्यते। तस्मात् शतयोजनसहस्रदूरे सप्तर्षिमण्डलं प्रकाशते। तत्र धर्मः निवसति—स एव भगवाञ् विष्णुः नारायणः। तस्य मण्डलस्य विस्तारः त्रिधा परिमितः कथ्यते। तयोः मध्ये स्वर्भानुः समं विस्तारमधस्तात् सञ्चरति। स्वर्भानोः तृतीयं महत् स्थानं तमसा पूर्णं स्मृतम्। भर्गवात् अधस्तात् बृहस्पतिः स्थितः, यः पादमात्रविवरहितः ज्ञायते। तयोः विस्तारमण्डलयोः बुदः अपि पादमात्रविवरहितः। बुदेन तानि दूरीणि मण्डलानि च सममेव परिमीयन्ते। पञ्च शतानि, चत्वारि, त्रीणि, द्वे च शतानि योजनानाम् उपलभ्यन्ते। अर्धयोजनपरिमाणानि अपि सन्ति; तस्मात् न्यूनतरं किञ्चिद् न ज्ञायते। शनैश्चरः, अङ्गिराः, वक्रः इत्येते मन्दगामिनः विज्ञायन्ते। सूर्यः, सोमः, बुधः, भर्गवः च शीघ्रगामिनः सन्ति। सर्वग्रहाणां मध्ये सूर्यः अधस्तात् सञ्चरति। तारा-मण्डलस्य समग्रं चक्रं चन्द्रमसः उपरि सञ्चरति। वक्रः भर्गवात् उपरि, वक्रात् उपरि बृहस्पतिः स्थितः। सप्तर्षीणां ध्रुवस्य च उपरि सः प्रतिष्ठितः। तस्य दण्डः किंचित् सन्नतः, द्विगुणपरिमाणश्च, द्विजश्रेष्ठ। तस्य रथस्य अक्षः योजनमात्रः दीर्घः, तत्रैव चक्रं स्थाप्यते। तत्रैव संवत्सरमितं कालचक्रं प्रतिष्ठितम्। रथस्य परिमाणं पञ्चार्धयोजनानि प्रोच्यन्ते, द्विजोत्तम। योक्थ्रास्य आधारस्थाने अक्षः तस्मात् अर्धयुगविवरः लघुतरः। सप्त अश्वाः छन्दांसि, तेषां नामानि शृणु। अनुष्टुभ् त्रिष्टुभ् इत्येतानि हर्यश्वान् छन्दांसि कथ्यन्ते। दक्षिणे यमस्य, पश्चिमे वरुणस्य राज्यं प्रतिष्ठितम्। अमरावती, संयमनी, सुखा, विभा इत्येताः तेषां नगरीः क्रमशः। प्रजापतिः, देवदेवः, उदीच्यां दिशि ज्योतिरथचक्रं गृह्णाति। ब्राह्मणश्रेष्ठ, रात्रौ मध्ये सः सप्तद्वीपान् सर्वतः पश्यति। सर्वासु दिशासु, सर्वान्तरदिशासु च तथैव। एवं सः दिनरात्रे करोति, पृथिवीं संहृत्य मोचयन्निव, द्विजोत्तम। एवं त्रयो लोकाः, सत्त्वानि, पुण्यात्मभिः निरूपिताः। तस्मात् समग्रं विश्वं, देवान्, असुरान्, मानवान् च उत्पद्यते। सर्वप्रभासां तेजः, सर्वशक्तिः, विश्वव्यापिनी अस्ति। एकः एव सूर्यः त्रयाणां लोकानां मूलं परं दैवतं। विष्णोः अंशाः देवस्वरूपेण तस्य गतिं वहन्ति। सः छन्दोमयः, ब्रह्ममयः, सनातनः इति कीर्त्यते। गन्धर्वैः, अप्सरसोभिः, नागाध्यक्षैः, राक्षसैः च, विवस्वता, पूष्णा, पर्जन्येन, अंशुना च सह, ते ऋतुषु वसन्तादिषु सूर्यं क्रमशः पोषयन्ति। भरद्वाजः, गौतमः, कश्यपः, क्रतुः च तत्र सन्ति।