कूर्मपुराणम्

मरुदेव्याः गर्भात् तेजस्वी पुत्रः ऋषभः नाम जातः। स तु वनवासिनां तपोवनं गत्वा, नियतेन विधिना तपः अकरोत्। ज्ञानयोगेन संलग्नः, स पशुपतेः महान् भक्तः अभवत्। सुमतेः, या तेजस्विनी आसीत्, इन्द्रद्युम्नः नामकः पुत्रः उत्पन्नः। तस्य पुत्रः प्रतिहार्तृ नाम प्रसिद्धः अभवत्। प्रतिहार्तुः पुत्रः पृथुः, पृथोः पुनः रक्तः, रक्तात् च गयः नामकः पुत्रः अभवत्। गयस्य पुत्रः महाबलसम्पन्नः महाबुद्धिमान् अभवत्। त्वष्टुः पुत्रः त्वष्टा, रजसः पुत्रः विराजः अभवत्। तेषां मध्ये विश्रुततमः, परमशक्तिमान्, विष्वज्योतिः नाम आसीत्। स धर्मात्मानं, महाबाहुं, रिपुसूदनं पुत्रं उत्पादितवान्। प्राचीनकाले तेषां वंशजैः एषा पृथ्वी उपभुज्यते स्म। एतानि त्रिणि लोकानि विस्तारतः वर्णयितुं न शक्यते, हे द्विजश्रेष्ठ। जनलोकः, तपोलोकः, सत्यलोकश्च ब्रह्माण्डात् उत्पन्नानि मन्यन्ते। यावत् भूरलोकः पुराणे वर्णितः, तावत् कथितम्। भुवर्लोकः अपि सूर्यस्य पथसा तुल्यम्। स्वर्लोकः अपि तथैव निर्दिष्टः, तत्र वायोः अरण्याः सन्ति। तत्र संवहः विवहः च, तयोः उपरि परवहः स्थितः। पृथिव्याः शतसहस्रयोजनदूरे सूर्यस्य पथः प्रतिष्ठितः। तत्रैव तारेषां मण्डलम् अपि प्रकाशते। तत्रैव मिते दूरे बुधः, उषणाश्च स्थितौ। द्विशतयोजनदूरे पृथिव्याः देवगुरुः स्थितः। तस्मात् शतयोजनदूरे सप्तर्षीणां मण्डलम् दृश्यते। तत्र धर्मः तिष्ठति—स एव भगवाञ् विष्णुः नारायणः। तस्य मण्डलस्य विस्तारः त्रिधा मितः। तयोः मध्ये स्वर्भानुः अधस्तात् सममितः सञ्चरति। स्वर्भानोः तृतीयं महास्थानं तमसा पूर्णम् इति कथ्यते। भर्गवात् अधः बृहस्पतिः, पदमात्रं रहितः, स्थितः। विस्तारात् च मण्डलात् बुधः अपि तयोः सममितः, पदमात्रं रहितः। बुधेन अपि तानि दूरीणि मण्डलानि च सममितानि। पञ्च, चत्वारि, त्रीणि, द्वे शतानि योजनानाम् सन्ति। अर्धयोजनमितानि अपि सन्ति; तस्मात् न्यूनतरं न ज्ञायते। शनैश्चरः, अंगिराः, वक्रः च मन्दगामिनः विज्ञेयाः। सूर्यः, चन्द्रः, बुधः, भर्गवः च शीघ्रगामिनः। ततः सर्वेषां ग्रहाणां मध्ये सूर्यः अधः सञ्चरति। चन्द्रस्य उपरि तारेषां मण्डलम् सञ्चरति। वक्रः भर्गवात् उपरि, वक्रस्य उपरि बृहस्पतिः। सप्तर्षीणां च ध्रुवस्य च उपरि स स्थापितः। यः दण्डः उक्तः, सः किंचित् नतिमान्, द्विगुणः च, हे द्विजश्रेष्ठ। तस्य रथस्य अक्षः योजनमितः, तत्र चक्रं स्थाप्यते। तत्र कालचक्रं संवत्सरमितम्, प्रतिष्ठितम्।