कूर्मपुराणम्

श्रुत्वा धर्मस्य गूढं तत्त्वं, मुनयः पप्रच्छुः—यः तपसा निष्कामः सञ्जायते, स एव त्यागाय पात्रं भवति। केवलं वनं गत्वा वा ब्रह्मचर्यं आचरन् न सन्न्यासी स्यात्; न च केवलं ब्रह्मचारिणः सिद्धिं लभन्ति। यो गृहस्थो विद्वान्, अथवा यः वने वसति, स शास्त्रविहितेन प्रकारेण त्यागं कर्तुं अर्हति। अपि च, अन्धः, पङ्गुः, दीनः वा यदि द्विजः वैराग्ययुक्तः स्यात्, स त्यागाय पात्रं भवति। यस्य हृदि वैराग्यं नास्ति, सन् त्यक्तुम् इच्छन् नूनं पतति। यः स्वधर्मे स्थित्वा भगवति भक्तिम् आचरति, स एव अमृतत्वाय पात्रं भवति। स्वधर्मं यः नित्यं पालयति, स एव अमृतत्वं प्राप्नोति। शान्तचित्तेन कर्म कुर्वन्, स परमं पदं प्राप्नोति। ब्रह्मैव हि हव्यं, ब्रह्मणैव परं हवनम्; एवं ब्रह्मयज्ञः सत्यम् ऋषिभिः दृष्टः। यः सदा विवेकपूर्वकं कर्म करोति, स ब्रह्मणि परं हवनं करोति। कर्माण्यपि अनुत्तमं ब्रह्मयज्ञं प्रोच्यन्ते। विवेकी यदा कर्म करोति, तत् कर्म मोक्षाय साधनं भवति। फलत्यागं विना तु, कर्मणा बध्यते जनः। अविद्वानपि चेत् कर्म करोति, शीघ्रं परमं पदं प्राप्नोति। शमः चित्तस्य उत्पद्यते, तदा ब्रह्म साक्षात्क्रियते। ज्ञानं च कर्म च दोषरहितं समुत्पद्यते। भगवत्प्रीत्यर्थं कर्म कर्तव्यम्; एवं कर्मणः मुक्तिः सिध्यति। एकाकी, निरहंकारी, शान्तः, स जीवन्मुक्तः उच्यते। स नित्यसुखरूपे, निराकाररूपे ब्रह्मणि लीयते। भगवत्प्रीत्यर्थं एव नित्यम् तद्वै नित्यं पदं प्राप्नोति। एतत् मार्गं विना, सिद्धिं न प्राप्नोति जनः। ततः ते मुनयः हृषीकेशं प्रणम्य पुनः ऊचुः—"विश्वस्य उत्पत्तिं कथं श्रुतुम् इच्छामः। सर्वनियन्ता कः? ब्रह्मन्, ब्रूहि!" तदा स भगवान् गंभीरया वाचा सर्वभूतानां उत्पत्तिं लयान् च व्याख्यात्। स अनन्तः, अचिन्त्यः, सर्वदिक्प्रतिपन्नः ईश्वरः। यत् तत्त्वदर्शिभिः प्रधाना-प्रकृतिरिति कथ्यते, तदेव अनादि, नित्यं, अव्ययम्, स्वस्वरूपे स्थितम्। सर्वभूतानां महद्रूपं आत्मनि प्रतिष्ठितम्। प्रारम्भे काले, कालातीतः अव्यक्तब्रह्म प्रादुर्भूतम्। यः प्राकृतः लयः स्यात्, स विश्वस्य उत्पत्तिपर्यन्तं तिष्ठति। तस्मिन् अवस्थायाम् न दिनं न रात्रिः अपि उच्यते। सर्वभूतव्यापि अव्यक्तं परं अन्तर्यामी ईश्वरः। स परमेश्वरः स्वयोगेन तद् विचालयामास। योगरूपेण तत्र प्रविष्टवान्। स प्रधाने संकोचविकासरूपेण स्थितवान्। ततः प्रधाना-पुं‍सयोः संयुक्तं महद्बीजं समुत्पन्नम्। तस्मात् बुद्धिः, धृति, स्मृति, च चेतना अभवन्। महतः त्रिविधं अहंकारमपि उत्पन्नम्। एवं श्रुत्वा मुनयः धर्मस्य रहस्यं, जगतः च उत्पत्तिं, भगवतः अनन्तरूपत्वं च, परमं ज्ञानं प्राप्नुवन्, शान्तिम् अवाप्नुवन्।