कूर्मपुराणम्

सर्वेषु वैदिकग्रन्थेषु पञ्चम आश्रमः न कदापि स्वीकृतः। सर्वव्यापी आत्मा दक्षादिभ्यः एवमुक्तवान्—"नानाप्रकाराणि भूतानि सृजत।” तेन तैः देवमानुष्यादीनि सर्वाणि भूतानि सृष्टानि। अहमेवैतद्रक्षामि, त्रिशूलधारी तु तस्य लयं करिष्यति। रजःसत्त्वतमसां संयोगात् परमात्मा जायते। परमेश्वराः परस्परं नमन्ति, लीलया च एकीभवन्ति। द्विजश्रेष्ठ, रुद्रे सदा त्रिविधा ध्यानरूपाणि सन्ति। तत्र द्वितीयं ध्यानं ब्रह्मणः अक्षरस्वरूपे विधीयते। सः भगवान् स्वेच्छया आत्मानं विभज्य, अन्येषां अन्तर्यामी रूपे स्थितवान्। सः परमपुरुषः अव्यक्तात् परं ब्रह्मभावमवाप्तवान्। कर्मणः आवश्यकत्वात् एक एव सन् त्रिणि शरीराणि धारयति इति स्मर्यते। यः तदक्षरं मोक्षस्थानं शीघ्रं प्राप्नुयात् इच्छेत्, सः सम्पूर्णजीवनेन नियमेन भक्त्या पूजयेत्। त्रीण्येव आश्रमाणि—वैष्णवाश्रमः, ब्रह्माश्रमः, हराश्रमश्च। ब्रह्मविद्यायुक्तः एतान् ध्यानयागाभ्यां पूजयेत्। ललाटे श्वेतभस्मना त्रिपुण्ड्रं कर्तव्यम्। सदा सुगन्धजलैः ललाटे त्रिशूलं धारयेत्। तिलकं अपि ललाटे नित्यं धारयेत्। ऊर्ध्वाधः ध्यानाभ्यासेन च त्रिपुण्ड्रधारणेन, त्रिशूलधारणेन च, निःसंशयं तदवाप्तिः सिध्यति। तिलकधारणेन दिव्यं पदं प्राप्यते। तेषां त्रयाणां भक्तानां त्रिविधं आयुः नियमानुसारं लभ्यते। शान्तः, जितेन्द्रियः, जितक्रोधः, वर्णाश्रमधर्मवित्, सः शीघ्रं तेषां अचलस्थितिं प्राप्नोति। अथ, भगवन्, अस्माकं आश्रमक्रमं वक्तुमर्हसि। आश्रमाः क्रमशः आचरितव्याः; अन्यथा किञ्चित्कारणात् अपि भिन्नः क्रमः स्यात्। ब्रह्मचर्याद् अनन्तरं परमपदकामः संन्यासं कर्तुं अर्हति। यज्ञं वा पुत्रोत्पादनं वा कुर्यात्; विरक्तः सन् संन्यासं गच्छेत्। बुद्धिमान् द्विजः गार्हस्थ्यं त्यक्त्वा संन्यासं कुर्यात्। तत्रैव, विधिनिर्मुक्तः अपि पण्डितः द्विजः संन्यासं गच्छेत्। तपसा अभ्यस्तेन विरक्तः सन् संन्यासं गच्छेत्। न केवलं वनगमनात् संन्यासी भवति, न च केवलं ब्रह्मचर्येण सिद्धिः। गृही वा वानप्रस्थो वा शास्त्रविहितेन विधिना संन्यासं कुर्यात्। अन्धः, पङ्गुः, दरिद्रः अपि द्विजः, यदि विरक्तः स्यात्, संन्यासं कर्तुं अर्हति। यो विरक्तः न सन्, संन्यासं इच्छति, सः निःसंशयं पतति। यः स्वाश्रमे भक्त्या स्थितः, सः अमृतत्वाय पात्रः। स्वधर्मं नित्यं धारयन्, सः अमृतत्वाय योग्यः। शान्तचित्तः कर्म कुर्यात्, सः परमं पदं प्राप्नोति। ब्रह्मैव हुतं, एषा चोत्तमा ब्रह्मणि होमः। एष ब्रह्मयागः सत्यदर्शिभिः ऋषिभिः निरूपितः।