कूर्मपुराणम्

शृणुत, मुनयः। उपकुर्वाणः नाम यस्मिन्स्थितः स ज्ञेयः, नैष्ठिकः तु मृत्युपर्यन्तं व्रतमनुतिष्ठन् दृश्यते। यः स्वकुटुम्बस्य पालनाय प्रवृत्तः, स गृहीत्युच्यते। यः तु एकाकी विचरन् उदासीनः, स मोक्षकामः संज्ञां प्राप्नोति। स्वाध्यायनिष्ठः यः वनं गतः, स तपस्वी कथ्यते। वानप्रस्थधर्मे स्थितः स त्यागीति विज्ञेयः। यः ज्ञानार्थी भिक्षुः, स परमत्यागीति प्रसिद्धः। यः तत्त्वदर्शी, स योगी च भिक्षुश्च कथ्यते। किञ्च, त्रिविधाः कर्मसंन्यासिनः परमत्यागिनः सन्ति, इति श्रूयते। यः परमयोगे प्रतिष्ठितः, स तृतीयाश्रमस्थः परिगण्यते। तस्मिंस्तृतीयाश्रमे परं ध्यानं अन्त्यं स्मृतम्। सर्वेषु वेदशास्त्रेषु पञ्चमः आश्रमः न परिगृह्यते। सर्वव्यापी आत्मा दक्षादिभ्यः एवमुक्तवान्—“भूतानि सृजत।” तैः सर्वाणि भूतानि, देवान् मनुष्यांश्च आरभ्य, सृष्टानि। अहं तु एतत् जगत् पालयामि; त्रिशूलधारी तु तद् लयकरः। रजः-सत्त्व-तमसां संयोगात् परमात्मा उत्पद्यते। परमेश्वराः परस्परं नमन्ति, लीलया च मिलन्ति। द्विजश्रेष्ठाः, रुद्रे नित्यं त्रिविधं ध्यानं विद्यते। तत्र द्वितीयं ध्यानम् अक्षरब्रह्मणि उक्तम्। स भगवान् स्वेच्छया आत्मानं विभज्य, अन्येषां अन्तर्यामी भवति। स परमः पुरुषः अव्यक्तात् परः, ब्रह्मभावं प्राप्तवान्। कर्तव्यस्य कारणात् एक एव सन्, भगवान् त्रिविधानि शरीराणि धारयति इति स्मर्यते। यः तद् अक्षरं मोक्षाख्यं स्थानं शीघ्रं प्राप्नुमिच्छति, स भक्त्या व्रतेन चायुःपर्यन्तं पूजां कुर्यात्। त्रीणि आश्रमाणि विष्णोः, ब्रह्मणः, हराश्च इति स्मृतानि। ब्रह्मविद्यायाम् अनुष्ठानशीलः तान् ध्यानं पूजां च कुर्यात्। श्वेतभस्मना ललाटे त्रिपुण्ड्रं कर्तव्यम्। सदा सुगन्धोदकेन ललाटे त्रिशूलं धारयेत्। नित्यं तिलकं ललाटे धारयितव्यम्। उपरि अधश्च ध्यानाभ्यासेन त्रिपुण्ड्रधारणेन च, त्रिशूलधारणेन च निःसंशयं तत् साध्यते। तिलकधारणेन दिव्यं पदं लभ्यते। त्रीणां भक्तानां त्रिविधं आयुः नियतेन विधिना सिध्यति। शान्तः, जितेन्द्रियः, जितक्रोधः, वर्णाश्रमधर्मवित्, स शीघ्रं तेषां अचलां स्थितिं प्राप्नोति। अथ मुनयः पप्रच्छुः—“भगवन्, आश्रमक्रमं अस्माकं ब्रूहि।” तदा प्रोक्तम्—आश्रमाः क्रमशः आचर्याः; अन्यथा किञ्चित् कारणं स्यात्। यः परमं पदं वाञ्छति, स ब्रह्मचर्यादेव संन्यासं कर्तुं अर्हति। यज्ञं कृत्वा वा पुत्रोत्पत्तिं वा, विरक्तः सन् त्यक्तुं अर्हति। द्विजः प्राज्ञः गार्हस्थ्यं परित्यज्य संन्यासं गच्छेत्। तत्रैव, विधिनिषिद्धं कर्म अकुर्वन् अपि, विद्वान् द्विजः संन्यासं स्वीकर्तुम् अर्हति। एवं शास्त्रवचनानुसारं, आश्रमधर्माः, त्यागः, पूजाविधानं, तथा मोक्षमार्गः इति सर्वं सम्यग् उपदिष्टम्।