कूर्मपुराणम्

दैत्यम् चन्द्रमसोऽन्त्ये स्थितमिव स्थाणुभूतं न सञ्चालयितुं शक्तोऽभूत् स राजा। तदा बुद्धिमान् जयध्वजो विश्वेश्वरं स्मृतवान्। स प्राचीनं श्रीपतिं पीताम्बरधरं स्मृत्वा, वासुदेवाज्ञया भक्तवत्सलतां दर्शयितुं हेतुना, स दैत्यविनाशाय विदेहं प्रेषयामास, यथा हरिरपि कृतवान्। विदेहः तु पर्वतशृङ्गाकारं तस्य शिरः पृथिव्याम् अपातयत्। ततः ते रम्यां पुरीं प्रविश्य भ्रातरं च समर्चयन्। तस्मिन्नेव काले महर्षिर्विश्वामित्रः कार्तवीर्यपुत्रं द्रष्टुम् आगतः। स तं दिव्ये आसने उपवेश्य भक्त्या पूजयामास। स राजा कथयति—“युद्धे मया विदेहो दैत्यपतिः निहतः। स मयि शरणं ययौ, तेन शुभां कृपां मया लब्धा। कथं केन प्रकारेण हरिः भगवाञ्श्च पूजनीयः? एतदाख्याहि मे, मम परमा जिज्ञासा अस्ति।” तदा स महर्षिः—“स विष्णुः सर्वभूतात्मा, तस्मिन्शरणं गच्छन् मोक्षं लभते। स निःकामचित्तेनैव पूजनीयः, नान्यथा।” इत्युक्त्वा, वीरैः अन्यैश्च पूजितः स भगवान् स्वं धाम प्रतिपेदे। ततो यज्ञैः तं रुद्रं—अक्षयं, यज्ञसाध्यं, निःस्पृहं—पूजयामासुः। गौतमोऽत्रिरगस्त्यश्च सर्वे रुद्रभक्ताः आसन्। स तु जनार्दनं, आदिदैवं, भूतयोनिं, यज्ञैः पूजयामास। तदा स भगवाञ्श्रीमान् अद्भुतरूपेण प्रादुरभूत्। सर्वपापविमुक्तः स विष्णुलोकं गच्छति। तस्याः शतं पुत्राः आसन्, ये तालवङ्घा इति प्रसिद्धाः। अन्ये तु वृषादयः यदवाः पुण्यकर्माणः। मधोः शतं पुत्राः आसन्, तेषां मध्ये वृषणः कुलपतिः अभवत्। तस्य पुत्रो दुर्जयः सर्वशास्त्रविशारदः। तस्य भार्या पतिसत्ता स्वधर्मनिष्ठा आसीत्। तौ उर्वशीं देवीं मधुरगायिनीं दृष्टवन्तौ। स राजा चिरं निःशब्दः स्थित्वा उवाच—“देवि, मया सह रमस्व।” स तया सह चिरकालं रतिं अनुभवन्, इवान्यः कामदेवः। सा स्मितपूर्वं प्राह—“मधुरां पुरीं गमिष्यामि। स्नेहः मयि जातः; अपरं संवत्सरं स्थास्यामि। पुनः अत्र आगमिष्यामि; तत्र मे अनुमतिं दातव्यम्। तावत् त्वं अन्यया अप्सरसा सह न रमस्व।” ततः स राजा स्वधर्मपत्नीं दृष्ट्वा सशङ्कितोऽभवत्। तं भीतं दृष्ट्वा सुस्निग्धस्तन्या सा सौम्यया वाचा प्राह—“सत्यं ब्रूहि; एतद् न नृपेषु प्रकाशयिष्यामि।” राजा न किञ्चित् उवाच, न च तां ज्ञानचक्षुषा अवलोकयत्। सा पुनरूचे—“यदि त्वमत्र भीतः, महाबाहो, तव राज्यं नश्येत्।” स तदा कण्वस्य पवित्राश्रमं गत्वा तं महर्षिं दृष्ट्वा, हिमालयपार्श्वं प्रति प्रस्थितवान्।