कूर्मपुराणम्

गृहस्थस्य ब्रह्मचर्यं पर्वणि पर्वणि विहितम्, अन्यथा तस्य पालनं न कृत्वा गर्भघ्नत्वं प्राप्यते। गृहस्थस्य परमं धर्मं देवपूजनं इति निर्दिष्टम्। यदि गृहस्थः अन्यदेशं गच्छति वा पत्न्याः निधनं भवति, तथापि अन्याः तं आश्रित्य तिष्ठन्ति; अतः गृहस्थाश्रमः श्रेष्ठः। तस्मात् केवलं गृहस्थाश्रमः धर्मस्य साधनं विज्ञेयम्। सर्वजनैः विरोधितं धर्मं अपि न आचरितव्यं। धर्म एव मोक्षस्य कारणम्; अतः धर्मं आश्रयितव्यम्। गुणत्रयस्य—सत्त्वस्य, रजसः, तमसः—सत्त्वात् धर्मं एव आश्रयितव्यम्। ये तामसगुणं आचरन्ति, ते अधः गच्छन्ति। अत्र लोके सुखी भवति, मृत्युः अनन्तं प्राप्नोति। एवं साधनानि च तेषां फलानि च चतुर्विधानि दर्शितानि। यः एतत् महत्त्वं पश्यति, सः अपि अनन्तं प्राप्नोति। सर्वं धर्मात् उत्पन्नं इति ब्रह्मविदः वदन्ति। एषा शक्तिः ब्राह्मी, अनादि-अनन्ता च। अतः कर्मयोगः ज्ञानयोगेन सह आचरितव्यः। यद् ज्ञानपूर्वकं तद् संन्यासः; अन्यथा कर्मनिष्ठा। तस्मात् संन्यासं आचरितव्यम्; अन्यथा पुनर्जन्म भवति। सरलता, अनसूया, तीर्थयात्रा, देवपूजनं, विशेषतः ब्राह्मणपूजनं—एषः धर्मः मनुना चतुर्वर्णानां संक्षेपेण उक्तः। युद्धे न पलायमानः क्षत्रियः इन्द्रस्य स्थानं प्राप्नोति। शूद्रः सेवया जीवन् गन्धर्वलोकं प्राप्नोति। तेषां स्थानं आचार्यसमीपवासिनां स्थानं निर्दिष्टम्। गृहस्थस्य स्थानं प्राजापत्यं इति स्वयंभुवाः उक्तम्। तद् स्थानं हिरण्यगर्भं, यत्र पुनरावृत्तिः नास्ति। सुखस्य ऐश्वर्यस्य च स्थानं—एतत् परमं पदं, उत्तमं लक्ष्यं। चत्वारः आश्रमाः उपदिष्टाः, योगिनां तु केवलं एकः। योगी स्थिरः उपविष्टः संन्यासी, पञ्चमः न विद्यते। यः ब्रह्मचर्यव्रतं आचरति, उपकुर्वाणः वा नैष्ठिकः वा, सः ब्रह्मणि समर्पितः। उपकुर्वाणः तावत्, नैष्ठिकः मृत्युपर्यन्तं ब्रह्मचर्ये स्थितः। कुटुम्बपालनाय प्रवृत्तः गृहस्थः उच्यते। यः एकाकी विचरति, उदासीनः, सः मोक्षार्थी। यः वनं गत्वा स्वाध्यायपरः, सः तपस्वी। यः वनवासिनः आश्रमे तिष्ठति, सः संन्यासी। यः ज्ञानं अन्वेषयन् भिक्षुः, सः परमसंन्यासी। यः यथार्थदर्शी, सः योगी च भिक्षुः च। केचन कर्मसंन्यासी त्रिविधाः, परमसंन्यासी इति प्रसिद्धाः। यः योगे परमं स्थितः, सः तृतीयस्य आश्रमस्य अन्तिमं स्थितिं प्राप्नोति। तृतीयाश्रमे परमं ध्यानं अन्तिमं इति घोषितम्।