कूर्मपुराणम्

तस्य मुखात् धर्मान् श्रुत्वा, भृगुप्रमुखाः ऋषयः पुनः एवमूचुः। “शिक्षा, अध्ययनं, षट्कर्माणि च – एतानि, द्विजोत्तम, ब्राह्मणस्य कर्तव्यानीति स्म। क्षत्रियस्य तु दण्डधारणं युद्धं च विधीयते, वैश्यस्य कृषिः, शूद्रस्य च शिल्पादिकं, अन्यानि जीविकोपायाः, यज्ञान्नपाकश्च धर्माः स्मृताः। गृहस्थः, वानप्रस्थः, संन्यासी, ब्रह्मचारी – एते चत्वार आश्रमाः। ऋषे, संक्षेपेण गृहस्थस्य धर्मः – यथायोग्यं धर्मेण दानं, वानप्रस्थस्य – न्यायेन भागविभागः, संन्यायिनः – यथावत् ज्ञानवैराग्ये, ब्रह्मचारिणः – संध्योपासनं अग्निकर्म च इति। ब्रह्मचर्यं सर्वेषामपि आश्रमाणां कमलंभवेन समादेशितम्। गृहस्थस्य तु ब्रह्मचर्यं व्रतम्, ऋतुकालेषु उत्सवेष्वेव विहितम्। यदि तु ब्रह्मचर्यं नाचरति, स गर्भघ्नः सञ्जायते, ब्राह्मणश्रेष्ठ। गृहस्थस्य परमं धर्मः – देवानां पूजनमेव। यदि विदेशे गच्छति, वा भार्यां विना तिष्ठति, अन्ये तु तस्मिन्नाश्रिताः; तस्मात् गृहस्थाश्रमः श्रेष्ठतमः। गृहस्थाश्रम एव धर्मसाधनं जानीयात्। सर्वजनविरुद्धं धर्ममपि नाचरेत्। धर्म एव मोक्षस्य साधनम्; तस्मात् धर्ममेव आश्रयेत्। सत्त्वरजस्तमांसि गुणाः सन्ति; तस्मात् धर्ममेव आश्रयेत्। ये तु तामसवृत्तौ स्थिताः, ते अधः पतन्ति। अत्र लोके सुखं लभते, प्रेत्य च शाश्वतम् आप्नोति। एवं चतुर्विधं साधनं फलश्चोक्तम्। यः एतत् महत्त्वं पश्यति, स शाश्वतम् आप्नोति। सर्वं धर्मात् उत्पद्यते – इति ब्रह्मविदः वदन्ति। एषा शक्तिः, द्विजोत्तम, ब्राह्मी, अनाद्यन्ता। तस्मात् कर्मयोगः ज्ञानसमेतः आचर्यः। यद् ज्ञानपूर्वं, तत् संन्यासः; अन्यथा कर्मनिष्ठा। तस्मात् संन्यासमेव आचर्यः; अन्यथा पुनर्जन्म भवति। सामान्यता, अमत्सरता, तीर्थयात्रा – एतानि, देवानां पूजनं, विशेषतः ब्राह्मणपूजनं – इति धर्मः मनुना चतुर्वर्णानां संक्षेपेण निर्दिष्टः। ये क्षत्रियाः संग्रामे न पलायन्ते, तेषां इन्द्रपदं; ये शूद्राः सेवया जीवन्ति, तेषां गन्धर्वलोकः। तेषां स्थानं आचार्यसन्निधौ वासिनां यथोक्तम्। गृहस्थस्य स्थानं प्राजापत्यं इति स्वयम्भुवा उक्तम्। तत् स्थानं हिरण्यगर्भाख्यं, यतः पुनरावृत्तिर्नास्ति। तद् एव आनन्दैकस्थानं, ऐश्वर्यस्थानं, परमं पदं, परमगतिरेव। चत्वार आश्रमाः शिक्षिताः; योगिनां तु केवलं एक आश्रमः स्मृतः। अचलो योगी संन्यासी; पञ्चमः नास्ति। यः ब्रह्मचर्यव्रतं पालयति – उपकुर्वाणो वा नैष्ठिकः स्यात् – स ब्रह्मतत्त्वनिष्ठः भवति।