कूर्मपुराणम्

ऋषिभिः पावनानि कर्माणि अग्न्यादीनि प्रवर्तितानि। ततो महान् एकः पुरुषः, पशुपतेः साक्षाद् भक्तो भूत्वा, वेदाध्ययनम् आरब्धवान्। सः शान्तः, जितेन्द्रियः, क्रोधं निगृह्य, संन्यासधर्मम् आस्थितवान्। सः प्राचीनबर्हिः इति प्रसिद्धः, धनुर्वेदे पारंगतः अभवत्। सागरतनयायाम् दश पुत्रान् उत्पादितवान्। ते अपि स्वं वेदम् अधीत्य, नारायणभक्ताः अभवन्। तत्र ब्रह्मणः पूर्वसुतः, महाभाग्यवान् दक्षः जातः। सः रुद्रेण सह विवाद्य, शप्तः, प्रचेतसां पुत्रः अभवत्। सः यथावत् पूजां दृष्ट्वा, स्वयं दक्षाय पूजाम् अकार्षीत्। किन्तु अनर्हपूजां कामयन्, सः कोपेन स्वगृहं गतः। पत्या सह, सः ताम् कठोरं तिरस्कृतवान्, रोषेण निन्दन्। ‘‘त्वम् अपि अस्माकं अनर्हा कन्या; यथागतं गच्छ’’ इति उक्तवान्। सा अपि पितरं दक्षं गर्हयन्ती, स्वशक्त्या आत्मानं दग्धवती। तदा सा हिमवत्पुत्री अभवत्, तस्य तुष्ट्या तपसा। ततः रुद्रः कुपितः, दक्षस्य गृहम् आगत्य, तं शप्तवान्—‘‘मूढबुद्धे! आत्मदुहित्र्यां पुत्रं जनयिष्यसि’’ इति। कालान्तरे, प्रचेतसः पुत्रः दक्षः, स्वायम्भुवे काले अपि जातः। एष सृष्टिकथाः दक्षपर्यन्तम् श्रुत्वा, पापं नाशयति। ऋषयः सूतम् ऊचुः—‘‘हे सूत! वैवस्वतकल्पे सृष्टेः यथावत् उत्पत्तिं विस्तरेण कथय। सः किम् अकरोत्? वयं श्रोतुम् इच्छामः। भूतानां सृष्टिविस्तरः, त्रिकालबद्धः, पापनाशनः, कथ्यताम्।’’ पूर्ववैरेण, सः भवं प्रति गङ्गातीरे यज्ञं कृत्वा, तं निन्दितवान्। तत्र सर्वे प्रमुखाः ऋषयः, अन्यैः सह, समागच्छन्। तदा दधीचिर् नाम ऋषिः प्राचेतसं प्रति अब्रवीत्—‘‘किं कारणं, यत् रुद्रः देवः सम्यक् विधिना न पूज्यते?’’ तेन उक्तम्—‘‘शङ्करस्य मन्त्राः पत्न्या सह न सन्ति, अतः सः न पूज्यते।’’ सर्वे देवाः शृण्वन्तः, सः सर्वज्ञः स्वयम् अवदत्—‘‘शङ्करः सर्वयज्ञैः पूज्यते, सः प्रतिपन्नः। नग्नः, खट्वाङ्गधारी, विकृतः, विश्वात्मा—सः यज्ञे न योज्यते। सः पुण्यः, सत्त्वस्वरूपः, सर्वकर्मसु पूज्यते। सः परमेश्वरः, कालमूर्तिः, सर्वलोकसंहारकः। सः साक्षी, घोरतेजाः, कालस्वरूपः, शङ्कररूपधारी। आदित्यः, सविता, सः प्रभुः; तस्य कण्ठः नीलः, सः रक्तवर्णः। एष सृष्टिकर्ता रुद्रमूर्तिः, त्रय्यात्मा। सर्वे सूर्या एव, रविं विना अन्यः सूर्यः नास्ति।’’ तस्य वचने सहायकाः ‘‘एवं अस्तु’’ इति प्रत्युक्तवन्तः। ततो सहस्रशः, शतशः, पुनःपुनः तं निन्दितवन्तः। विष्णोः मायया मोहिताः, ते दक्षस्य वचनम् अर्चितवन्तः। नारायणं हरिं विना, दिव्यं प्रभुं न अवैक्षन्त। सर्वे पश्यन्तः, सः क्षणेन अदृश्यः अभवत्।