कूर्मपुराणम्

ततः स भगवान् स्वशाखानुश्ठानपूर्वकं दिव्यज्ञानं सम्यगुपदिश्य तदन्त्याश्रमधर्मं ब्रह्मादिभिः समाचरितं सर्वथा प्रसिद्धं न्यवेदयत्। तत्र ब्राह्मणक्षत्रियवैश्याश्च ब्रह्मचर्ये स्थिता महादेवं शिवं निराकारं ध्यानपरायणा अभवन्। तत्र भगवाँल्लोकहितकाम्यया भक्तवत्सलत्वात् सदा निवसति स्म। स च स्वयम् लोकानां कल्याणमिच्छन् महेश्वरं सम्यगर्चयत्। तस्य पूजनान्ते देवा असुरा च परमसिद्धिमवापन्। तेषां तपोबलं दृष्ट्वा सर्वकालिकं ज्ञानं लब्धवन्तः। स चोक्तवान्—मयि सदा तिष्ठत, तदा सिद्धिं प्राप्स्यथ। ततः स आत्मसिद्ध्यर्थं महन्मन्त्रं सम्यगुपदिश्य, ऋषिभिः अग्न्यादिकर्माणि प्रवर्तितानि। पशुपतेर्भक्तरूपं स्वीकृत्य वेदाध्ययनं कृतवान्। स शान्तात्मा जितेन्द्रियः कोपं निगृह्य संन्यासधर्मे प्रवृत्तः। स एव प्राचीनबर्हिः नाम धनुर्वेदं सम्यगधीतवान्। सागरकन्यायाम् दश पुत्रान् उत्पादितवान्। ते च स्वस्ववेदं नारायणपरायणाः सम्यगध्यायन्। तेषु दक्षो महाभाग्यवान् जातः, यः पूर्वं ब्रह्मणः पुत्रोऽभूत्। स रुद्रेण विवाद्य शप्तः प्रचेतसां पुत्रोऽभूत्। तत्र यथावत् पूजनं दृष्ट्वा स एव दक्षाय पूजनं कृतवान्। अनर्हं पूजनमिच्छन् स कोपेन गृहं गतः। तदा पत्या सह तां कठोरमभाषत, तां निन्दन्। त्वमप्यनर्हा पुत्रिका असि; यथागतं गच्छेति तम् गृहं त्याजयत्। सा पितरं दक्षं गर्हयित्वा स्वबलात् आत्मानं दग्धवती। सा तपसा हिमवत्प्रियां कृत्वा तस्य कन्या जाताऽभूत्। स कोपाद् गृहमुपेत्य दक्षं शप्तवान्। त्वं मोहिता स्वकन्यायां पुत्रं जनयिष्यसि। ततः कालेन प्रचेतसः पुत्रो दक्षः स्वायम्भुवेऽन्तरे जातः। यः सृष्ट्युपाख्यानं दक्षपर्यन्तं शृणोति, स पापं नाशयति। अथ शौनकादयः सूतमूचुः—हे महाभाग, वैवस्वतान्तरे सृष्टेः विस्तारं वद। स किमकरोत्? इच्छामः श्रोतुं तदिदानीम्। त्रिकालबद्धानां प्राणिनां सृष्टिविस्तरं पापनाशनं वद। पूर्ववैरेण स भवं गङ्गातीरे यज्ञं कृत्वा निन्दितवान्। तत्र सर्वे ऋषयः समेता आगताः। तत्र दधीचिर्नाम ऋषिः प्राचेतसं प्रति वाक्यमब्रवीत्—किमर्थं स भगवान् रुद्रः सम्यगनुष्ठानेन न पूज्यते? मन्त्रदाराभावे शङ्करस्य पूजनं न क्रियते। सर्वे देवाः शृण्वन्तः स सर्वज्ञः स्वयमेव—शङ्करः सर्वयज्ञैः पूज्यते, स एव प्रतिष्ठितः। स च नग्नः कपालधारी विकृतः विश्वात्मा, स कर्मसु न युज्यते। स भगवाञ्शुद्धसत्त्वस्वरूपः सर्वेषु कर्मसु पूज्यते। एवं तेषां संवादः सम्यगनुक्रम्य प्रवृत्तः।