ਪ੍ਰਾਣਃ ਸ੍ਵਦੇਹਜੋ ਵਾਯੁਰਾਯਾਮਸ੍ਤਨ੍ਨਿਰੋਧਨਮ੍
ਜੋ ਸਰੀਰ ਵਿਚੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਹਵਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਾਂਸ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰਨਾ ਹੀ ਰੋਕ ਹੈ।
ਸ ਏਵ ਦ੍ਵਿਵਿਧਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ ਸਗਰ੍ਭੋ ऽਗਰ੍ਭ ਏਵ ਚ
ਇਹ ਅਭਿਆਸ ਦੋ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਇੱਕ ਰੋਕ ਰੱਖ ਕੇ, ਦੂਜਾ ਰੋਕ ਬਿਨਾ।
ਮਧ੍ਯਮਃ ਪ੍ਰਾਣਸਂਰੋਧਃ षਟ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਨ੍ਮਾਤ੍ਰਿਕੋਤ੍ਤਮਃ
ਸਾਂਸ ਰੋਕਣ ਦੀ ਮੱਧਮ ਤਰੀਕਾ, ਛੱਤੀ ਮਾਪਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਮਨ੍ਦਮਧ੍ਯਮਮੁਖ੍ਯਾਨਾਮਾਨਨ੍ਦਾਦੁਤ੍ਤਮੋਤ੍ਤਮਃ
ਮੰਦ, ਮੱਧਮ ਤੇ ਮੁੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਵਿਚੋਂ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਉੱਚੀ ਜੋ ਆਨੰਦ ਤੋਂ ਉਪਜਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਹੈ।
ਏਤਦ੍ ਵੈ ਯੋਗਿਨਾਮੁਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍
ਯੋਗੀਆਂ ਲਈ ਇਹੀ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਦੱਸਾਈ ਗਈ ਹੈ।
ਤ੍ਰਿਰ੍ਜਪੇਦਾਯਤਪ੍ਰਾਣਃ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਃ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਸਾਂਸ ਰੋਕ ਕੇ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਜਪਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ ਸਰ੍ਵਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇषੁ ਯੋਗਿਭਿਰ੍ਯਤਮਾਨਸੈਃ
ਇਹ ਯਤਨशील ਯੋਗੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿਚ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
ਸਾਮ੍ਯੇਨ ਸਂਸ੍ਥਿਤਿਰ੍ਯਾ ਸਾ ਕੁਮ੍ਭਕਃ ਪਰਿਗੀਯਤੇ
ਜੋ ਸਮਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਕੂੰਭਕਾ ਵਜੋਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਨਿਗ੍ਰਹਃ ਪ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ ਸਦ੍ਭਿਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰਸ੍ਤੁ ਸਤ੍ਤਮਾਃ
ਸੁਝਾਣ ਵਾਲੇ ਇਸ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਏਵਮਾਦਿषੁ ਦੇਸ਼ੇषੁ ਧਾਰਣਾ ਚਿਤ੍ਤਬਨ੍ਧਨਮ੍
ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਗ੍ਹਾਂ ਵਿਚ, ਧਾਰਣਾ ਮਨ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਲੈਣੀ ਹੈ।
ਵृਤ੍ਤ੍ਯਨ੍ਤਰੈਰਸਂਸृष੍ਟਾ ਤਦ੍ਧ੍ਯਾਨਂ ਸੂਰਯੋ ਵਿਦੁਃ
ਜਦੋਂ ਹੋਰ ਮਨ ਦੀਆਂ ਚਲਾਂ ਵਿਚ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਹੀ ਧਿਆਨ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਤ੍ਯਯੋ ਹ੍ਯਰ੍ਥਮਾਤ੍ਰੇਣ ਯੋਗਸਾਧਨਮੁਤ੍ਤਮਮ੍
ਜੋ ਧਾਰਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਵਸਤੂ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਯੋਗ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਸਾਧਨ ਹੈ।
ਧ੍ਯਾਨਂ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਕਂ ਯਾਵਤ੍ ਸਮਾਧਿਰਭਿਧੀਯਤੇ
ਧਿਆਨ, ਬਾਰਾਂ ਚਕਰਾਂ ਤੱਕ, ਸਮਾਧੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਾਧਨਾਨਾਂ ਚ ਸਰ੍ਵੇषਾਮੇਤਤ੍ਸਾਧਨਮੁਤ੍ਤਮਮ੍
ਸਭ ਸਾਧਨਾਂ ਵਿਚੋਂ, ਇਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਸਾਧਨ ਹੈ।
ਸਮਾਸੀਤਾਤ੍ਮਨਃ ਪਦ੍ਮਮੇਤਦਾਸਨਮੁਤ੍ਤਮਮ੍
ਆਤਮ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੈਠਾ ਕੇ, ਪਦਮ ਆਸਨ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਆਸਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਆਸੀਤਾਰ੍ਧਾਸਨਮਿਦਂ ਯੋਗਸਾਧਨਮੁਤ੍ਤਮਮ੍
ਇਹ ਅਰਧ-ਬੈਠਾ ਆਸਨ ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ।
ਸਮਾਸੀਤਾਤ੍ਮਨਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਮਾਸਨਂ ਸ੍ਵਸ੍ਤਿਕਂ ਪਰਮ੍
ਆਤਮ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੈਠਾ ਕੇ, ਸਵਸਤਿਕ ਆਸਨ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਅਗ੍ਨ੍ਯਭ੍ਯਾਸੇ ਜਲੇ ਵਾਪਿ ਸ਼ੁष੍ਕਪਰ੍ਣਚਯੇ ਤਥਾ
ਅੱਗ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਜਾਂ ਸੁੱਕੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਢੇਰ ਉੱਤੇ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦੇ ਹੋਏ—
ਸਸ਼ਬ੍ਦੇ ਸਭਯੇ ਵਾਪਿ ਚੈਤ੍ਯਵਲ੍ਮੀਕਸਂਚਯੇ
ਜਿੱਥੇ ਸ਼ੋਰ ਹੋਵੇ, ਡਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਚੌਂਕੀਆਂ ਜਾਂ ਚੂਹਿਆਂ ਦੇ ਬਿਲਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਹੋਣ, ਉਥੇ ਅਭਿਆਸ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।
ਨਾਚਰੇਦ੍ ਦੇਹਬਾਧੇ ਵਾ ਦੌਰ੍ਮਨਸ੍ਯਾਦਿਸਂਭਵੇ
ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਕਲੇਸ਼ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਦਾਸੀ ਆਵੇ, ਅਭਿਆਸ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।
ਨਦ੍ਯਾਸ੍ਤੀਰੇ ਪੁਣ੍ਯਦੇਸ਼ੇ ਦੇਵਤਾਯਤਨੇ ਤਥਾ
ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਜਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ—
ਯੁਞ੍ਜੀਤ ਯੋਗੀ ਸਤਤਮਾਤ੍ਮਾਨਂ ਮਤ੍ਪਰਾਯਣਃ
ਜੋ ਯੋਗੀ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਭਗਤੀ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਜੋੜੇ।
ਗੁਰੁਂ ਚੈਵਾਥ ਮਾਂ ਯੋਗੀ ਯੁਞ੍ਜੀਤ ਸੁਸਮਾਹਿਤਃ
ਯੋਗੀ, ਜੋ ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਲਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਯੋਗ ਜੋੜੇ।
ਨਾਸਿਕਾਗ੍ਰੇ ਸਮਾਂ ਦृष੍ਟਿਮੀषਦੁਨ੍ਮੀਲਿਤੇਕ੍ਸ਼ਣਃ
ਨੱਕ ਦੇ ਅਗਲੇ ਹਿੱਸੇ ਉੱਤੇ ਨਜ਼ਰ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਅੱਖਾਂ ਥੋੜ੍ਹੀਆਂ ਖੁੱਲੀਆਂ ਹੋਣ—
ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਂ ਦੇਵਂ ਚਿਨ੍ਤਯੇਤ੍ ਪਰਮੇਸ਼੍ਵਰਮ੍
ਉਹ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ, ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ, ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲਿਆਵੇ।
ਧਰ੍ਮਕਨ੍ਦਸਮੁਦ੍ਭੂਤਂ ਜ੍ਞਾਨਨਾਲਂ ਸੁਸ਼ੋਭਨਮ੍
ਉਹ ਧਰਮ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਤੋਂ ਉੱਗੀ ਹੋਈ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਚਮਕਦਾਰ ਡੰਡੀ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲਿਆਵੇ।
ਚਿਨ੍ਤਯੇਤ੍ ਪਰਮਂ ਕੋਸ਼ਂ ਕਰ੍ਣਿਕਾਯਾਂ ਹਿਰਣ੍ਮਯਮ੍
ਉਹ ਕਮਲ ਦੇ ਵਿਚਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸੁਵਰਨੀ ਪਰਮ ਕੋਰ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲਿਆਵੇ।
ਓਙ੍ਕਾਰਵਾਚ੍ਯਮਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਰਸ਼੍ਮਿਜਾਲਸਮਾਕੁਲਮ੍
ਉਹ ਓਂਕਾਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਵਾਲੇ, ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ, ਕਿਰਨਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਤੱਤ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲਿਆਵੇ।
ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਜ੍ਯੋਤਿषਿ ਵਿਨ੍ਯਸ੍ਯਸ੍ਵਾਤ੍ਮਾਨਂ ਤਦਭੇਦਤਃ
ਉਸ ਜੋਤ ਵਿੱਚ, ਆਪਣਾ ਆਪ ਰੱਖ ਕੇ, ਉਸ ਨਾਲ ਇਕ-ਰੂਪ ਹੋ ਜਾਵੇ।
ਤਦਾਤ੍ਮਾ ਸਰ੍ਵਗੋ ਭੂਤ੍ਵਾ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਦਪਿ ਚਿਨ੍ਤਯੇਤ੍
ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਭ ਵਿੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਫਿਰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੋਚੇ।