ਸਮਾਸਾਨ੍ਨਿਯਮਾਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਯੋਗਸਿਦ੍ਧਿਪ੍ਰਦਾਯਿਨਃ
ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ; ਇਹ ਯੋਗ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਸ਼ਰੀਰਸ਼ੋषਣਂ ਪ੍ਰਾਹੁਸ੍ਤਾਪਸਾਸ੍ਤਪ ਉਤ੍ਤਮਮ੍
ਤਪਸਵੀ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਕਠੋਰਤਾ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਤਪ ਮੰਨਿਆ ਹੈ।
ਸਤ੍ਤ੍ਵਸ਼ੁਦ੍ਧਿਕਰਂ ਪੁਂਸਾਂ ਸ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯਂ ਪਰਿਚਕ੍ਸ਼ਤੇ
ਵਿਦਵਾਨ ਲੋਕ ਪਾਠ ਨੂੰ ਮਨ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।
ਉਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਵੈਸ਼ਿष੍ਟ੍ਯਂ ਪ੍ਰਾਹੁਰ੍ਵੇਦਾਰ੍ਥਵੇਦਿਨਃ
ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਧੀਆ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਸ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯੋ ਵਾਚਿਕਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤ ਉਪਾਂਸ਼ੋਰਥ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍
ਪਾਠ ਬੋਲ ਕੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਉਚਾਰਣ ਵੀ ਹੈ।
ਉਪਾਂਸ਼ੁਰੇष ਨਿਰ੍ਦਿष੍ਟਃ ਸਾਹਸ੍ਰੋ ਵਾਚਿਕਾਜ੍ਜਪਃ
ਇਹ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਉਚਾਰਣ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਬੋਲ ਕੇ ਪਾਠ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹਜ਼ਾਰ ਗੁਣਾ ਵਧੀਆ ਹੈ।
ਚਿਨ੍ਤਨਂ ਸਰ੍ਵਸ਼ਬ੍ਦਾਨਾਂ ਮਾਨਸਂ ਤਂ ਜਪਂ ਵਿਦੁਃ
ਮਨ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਚਿੰਤਨ ਕਰਨਾ ਹੀ ਮਾਨਸਿਕ ਜਪ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਾ ਧੀਸ੍ਤਾਮृषਯਃ ਪ੍ਰਾਹੁਃ ਸਂਤੋषਂ ਸੁਖਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍
ਜਿਸ ਸੰਤੋਖ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਸੁਖ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਮਨ ਦੀ ਢਿੱਲ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਹਾਲਤ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।
ਮृਜ੍ਜਲਾਭ੍ਯਾਂ ਸ੍ਮृਤਂ ਬਾਹ੍ਯਂ ਮਨਃਸ਼ੁਦ੍ਧਿਰਥਾਨ੍ਤਰਮ੍
ਬਾਹਰੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਹੋਣੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅੰਦਰੂਨੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਮਨ ਦੀ ਹੈ।
ਸੁਨਿਸ਼੍ਚਲਾ ਸ਼ਿਵੇ ਭਕ੍ਤਿਰੇਤਦੀਸ਼੍ਵਰਪੂਜਨਮ੍
ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨਾਲ ਅਟੱਲ ਭਕਤੀ ਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਣਃ ਸ੍ਵਦੇਹਜੋ ਵਾਯੁਰਾਯਾਮਸ੍ਤਨ੍ਨਿਰੋਧਨਮ੍
ਜੋ ਸਰੀਰ ਵਿਚੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਹਵਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਾਂਸ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰਨਾ ਹੀ ਰੋਕ ਹੈ।
ਸ ਏਵ ਦ੍ਵਿਵਿਧਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ ਸਗਰ੍ਭੋ ऽਗਰ੍ਭ ਏਵ ਚ
ਇਹ ਅਭਿਆਸ ਦੋ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਇੱਕ ਰੋਕ ਰੱਖ ਕੇ, ਦੂਜਾ ਰੋਕ ਬਿਨਾ।
ਮਧ੍ਯਮਃ ਪ੍ਰਾਣਸਂਰੋਧਃ षਟ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਨ੍ਮਾਤ੍ਰਿਕੋਤ੍ਤਮਃ
ਸਾਂਸ ਰੋਕਣ ਦੀ ਮੱਧਮ ਤਰੀਕਾ, ਛੱਤੀ ਮਾਪਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਮਨ੍ਦਮਧ੍ਯਮਮੁਖ੍ਯਾਨਾਮਾਨਨ੍ਦਾਦੁਤ੍ਤਮੋਤ੍ਤਮਃ
ਮੰਦ, ਮੱਧਮ ਤੇ ਮੁੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਵਿਚੋਂ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਉੱਚੀ ਜੋ ਆਨੰਦ ਤੋਂ ਉਪਜਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਹੈ।
ਏਤਦ੍ ਵੈ ਯੋਗਿਨਾਮੁਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍
ਯੋਗੀਆਂ ਲਈ ਇਹੀ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਦੱਸਾਈ ਗਈ ਹੈ।
ਤ੍ਰਿਰ੍ਜਪੇਦਾਯਤਪ੍ਰਾਣਃ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਃ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਸਾਂਸ ਰੋਕ ਕੇ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਜਪਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ ਸਰ੍ਵਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇषੁ ਯੋਗਿਭਿਰ੍ਯਤਮਾਨਸੈਃ
ਇਹ ਯਤਨशील ਯੋਗੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿਚ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
ਸਾਮ੍ਯੇਨ ਸਂਸ੍ਥਿਤਿਰ੍ਯਾ ਸਾ ਕੁਮ੍ਭਕਃ ਪਰਿਗੀਯਤੇ
ਜੋ ਸਮਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਕੂੰਭਕਾ ਵਜੋਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਨਿਗ੍ਰਹਃ ਪ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ ਸਦ੍ਭਿਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰਸ੍ਤੁ ਸਤ੍ਤਮਾਃ
ਸੁਝਾਣ ਵਾਲੇ ਇਸ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਏਵਮਾਦਿषੁ ਦੇਸ਼ੇषੁ ਧਾਰਣਾ ਚਿਤ੍ਤਬਨ੍ਧਨਮ੍
ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਗ੍ਹਾਂ ਵਿਚ, ਧਾਰਣਾ ਮਨ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਲੈਣੀ ਹੈ।
ਵृਤ੍ਤ੍ਯਨ੍ਤਰੈਰਸਂਸृष੍ਟਾ ਤਦ੍ਧ੍ਯਾਨਂ ਸੂਰਯੋ ਵਿਦੁਃ
ਜਦੋਂ ਹੋਰ ਮਨ ਦੀਆਂ ਚਲਾਂ ਵਿਚ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਹੀ ਧਿਆਨ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਤ੍ਯਯੋ ਹ੍ਯਰ੍ਥਮਾਤ੍ਰੇਣ ਯੋਗਸਾਧਨਮੁਤ੍ਤਮਮ੍
ਜੋ ਧਾਰਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਵਸਤੂ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਯੋਗ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਸਾਧਨ ਹੈ।
ਧ੍ਯਾਨਂ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਕਂ ਯਾਵਤ੍ ਸਮਾਧਿਰਭਿਧੀਯਤੇ
ਧਿਆਨ, ਬਾਰਾਂ ਚਕਰਾਂ ਤੱਕ, ਸਮਾਧੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਾਧਨਾਨਾਂ ਚ ਸਰ੍ਵੇषਾਮੇਤਤ੍ਸਾਧਨਮੁਤ੍ਤਮਮ੍
ਸਭ ਸਾਧਨਾਂ ਵਿਚੋਂ, ਇਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਸਾਧਨ ਹੈ।
ਸਮਾਸੀਤਾਤ੍ਮਨਃ ਪਦ੍ਮਮੇਤਦਾਸਨਮੁਤ੍ਤਮਮ੍
ਆਤਮ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੈਠਾ ਕੇ, ਪਦਮ ਆਸਨ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਆਸਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਆਸੀਤਾਰ੍ਧਾਸਨਮਿਦਂ ਯੋਗਸਾਧਨਮੁਤ੍ਤਮਮ੍
ਇਹ ਅਰਧ-ਬੈਠਾ ਆਸਨ ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ।
ਸਮਾਸੀਤਾਤ੍ਮਨਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਮਾਸਨਂ ਸ੍ਵਸ੍ਤਿਕਂ ਪਰਮ੍
ਆਤਮ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੈਠਾ ਕੇ, ਸਵਸਤਿਕ ਆਸਨ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਅਗ੍ਨ੍ਯਭ੍ਯਾਸੇ ਜਲੇ ਵਾਪਿ ਸ਼ੁष੍ਕਪਰ੍ਣਚਯੇ ਤਥਾ
ਅੱਗ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਜਾਂ ਸੁੱਕੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਢੇਰ ਉੱਤੇ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦੇ ਹੋਏ—
ਸਸ਼ਬ੍ਦੇ ਸਭਯੇ ਵਾਪਿ ਚੈਤ੍ਯਵਲ੍ਮੀਕਸਂਚਯੇ
ਜਿੱਥੇ ਸ਼ੋਰ ਹੋਵੇ, ਡਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਚੌਂਕੀਆਂ ਜਾਂ ਚੂਹਿਆਂ ਦੇ ਬਿਲਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਹੋਣ, ਉਥੇ ਅਭਿਆਸ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।
ਨਾਚਰੇਦ੍ ਦੇਹਬਾਧੇ ਵਾ ਦੌਰ੍ਮਨਸ੍ਯਾਦਿਸਂਭਵੇ
ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਕਲੇਸ਼ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਦਾਸੀ ਆਵੇ, ਅਭਿਆਸ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।