ਨ ਤੇ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਮਾਮੇਕਂ ਯੋਗਿਨੋ ਯਤਮਾਨਸਾਃ
ਚਾਹੇ ਯੋਗੀ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਜਤਨ ਕਰ ਲੈਣ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਇਕੱਲਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦੇ।
ਸਮਾਧਿਸ਼੍ਚ ਮੁਨਿਸ਼੍ਰੇष੍ਠਾ ਯਮੋ ਨਿਯਮ ਆਸਨਮ੍
ਹੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਸਮਾਧੀ, ਯਮ, ਨਿਯਮ ਤੇ ਆਸਨ—
ਤਤ੍ਸਾਧਨਾਨ੍ਯष੍ਟਧਾ ਤੁ ਯੁष੍ਮਾਕਂ ਕਥਿਤਾਨਿ ਤੁ
ਉਸ ਲਈ ਜੋ ਢੰਗ ਹਨ, ਉਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅੱਠ ਤਰੀਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।
ਯਮਾਃ ਸਂਕ੍ਸ਼ੇਪਤਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਸ਼ੁਦ੍ਧਿਪ੍ਰਦਾ ਨृਣਾਮ੍
ਯਮਾਂ ਦੀ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ; ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਅਕ੍ਲੇਸ਼ਜਨਨਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਤ੍ਵਹਿਂਸਾ ਪਰਮਰ੍षਿਭਿਃ
ਅਹਿੰਸਾ ਉਹ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦਾ, ਇਸ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸੱਚ ਮੰਨਿਆ ਹੈ।
ਵਿਧਿਨਾ ਯਾ ਭਵੇਦ੍ਧਿਂਸਾ ਤ੍ਵਹਿਂਸੈਵ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾ
ਜੋ ਹਿੰਸਾ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਅਹਿੰਸਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਯਥਾਰ੍ਥਕਥਨਾਚਾਰਃ ਸਤ੍ਯਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਦ੍ਵਿਜਾਤਿਭਿਃ
ਸਚਾਈ ਉਹ ਹੈ, ਜੋ ਹਕੀਕਤ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਦੁਜਾਤੀ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।
ਸ੍ਤੇਯਂ ਤਸ੍ਯਾਨਾਚਰਣਾਦਸ੍ਤੇਯਂ ਧਰ੍ਮਸਾਧਨਮ੍
ਚੋਰੀ ਨਾ ਕਰਨਾ ਧਰਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਹੈ, ਜੋ ਚੋਰੀ ਤੋਂ ਬਚਣ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਮੈਥੁਨਤ੍ਯਾਗਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯਂ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸ਼ਤੇ
ਬ੍ਰਹਮਚਰਯਾ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਵਾਹਿਕ ਸੰਬੰਧ ਛੱਡਣ ਨੂੰ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਪਰਿਗ੍ਰਹ ਇਤ੍ਯਾਹੁਸ੍ਤਂ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨੇਨ ਪਾਲਯੇਤ੍
ਇਸ ਨੂੰ ਅਪਰਿਗ੍ਰਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਸਮਾਸਾਨ੍ਨਿਯਮਾਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਯੋਗਸਿਦ੍ਧਿਪ੍ਰਦਾਯਿਨਃ
ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ; ਇਹ ਯੋਗ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਸ਼ਰੀਰਸ਼ੋषਣਂ ਪ੍ਰਾਹੁਸ੍ਤਾਪਸਾਸ੍ਤਪ ਉਤ੍ਤਮਮ੍
ਤਪਸਵੀ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਕਠੋਰਤਾ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਤਪ ਮੰਨਿਆ ਹੈ।
ਸਤ੍ਤ੍ਵਸ਼ੁਦ੍ਧਿਕਰਂ ਪੁਂਸਾਂ ਸ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯਂ ਪਰਿਚਕ੍ਸ਼ਤੇ
ਵਿਦਵਾਨ ਲੋਕ ਪਾਠ ਨੂੰ ਮਨ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।
ਉਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਵੈਸ਼ਿष੍ਟ੍ਯਂ ਪ੍ਰਾਹੁਰ੍ਵੇਦਾਰ੍ਥਵੇਦਿਨਃ
ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਧੀਆ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਸ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯੋ ਵਾਚਿਕਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤ ਉਪਾਂਸ਼ੋਰਥ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍
ਪਾਠ ਬੋਲ ਕੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਉਚਾਰਣ ਵੀ ਹੈ।
ਉਪਾਂਸ਼ੁਰੇष ਨਿਰ੍ਦਿष੍ਟਃ ਸਾਹਸ੍ਰੋ ਵਾਚਿਕਾਜ੍ਜਪਃ
ਇਹ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਉਚਾਰਣ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਬੋਲ ਕੇ ਪਾਠ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹਜ਼ਾਰ ਗੁਣਾ ਵਧੀਆ ਹੈ।
ਚਿਨ੍ਤਨਂ ਸਰ੍ਵਸ਼ਬ੍ਦਾਨਾਂ ਮਾਨਸਂ ਤਂ ਜਪਂ ਵਿਦੁਃ
ਮਨ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਚਿੰਤਨ ਕਰਨਾ ਹੀ ਮਾਨਸਿਕ ਜਪ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਾ ਧੀਸ੍ਤਾਮृषਯਃ ਪ੍ਰਾਹੁਃ ਸਂਤੋषਂ ਸੁਖਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍
ਜਿਸ ਸੰਤੋਖ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਸੁਖ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਮਨ ਦੀ ਢਿੱਲ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਹਾਲਤ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।
ਮृਜ੍ਜਲਾਭ੍ਯਾਂ ਸ੍ਮृਤਂ ਬਾਹ੍ਯਂ ਮਨਃਸ਼ੁਦ੍ਧਿਰਥਾਨ੍ਤਰਮ੍
ਬਾਹਰੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਹੋਣੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅੰਦਰੂਨੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਮਨ ਦੀ ਹੈ।
ਸੁਨਿਸ਼੍ਚਲਾ ਸ਼ਿਵੇ ਭਕ੍ਤਿਰੇਤਦੀਸ਼੍ਵਰਪੂਜਨਮ੍
ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨਾਲ ਅਟੱਲ ਭਕਤੀ ਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਣਃ ਸ੍ਵਦੇਹਜੋ ਵਾਯੁਰਾਯਾਮਸ੍ਤਨ੍ਨਿਰੋਧਨਮ੍
ਜੋ ਸਰੀਰ ਵਿਚੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਹਵਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਾਂਸ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰਨਾ ਹੀ ਰੋਕ ਹੈ।
ਸ ਏਵ ਦ੍ਵਿਵਿਧਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ ਸਗਰ੍ਭੋ ऽਗਰ੍ਭ ਏਵ ਚ
ਇਹ ਅਭਿਆਸ ਦੋ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਇੱਕ ਰੋਕ ਰੱਖ ਕੇ, ਦੂਜਾ ਰੋਕ ਬਿਨਾ।
ਮਧ੍ਯਮਃ ਪ੍ਰਾਣਸਂਰੋਧਃ षਟ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਨ੍ਮਾਤ੍ਰਿਕੋਤ੍ਤਮਃ
ਸਾਂਸ ਰੋਕਣ ਦੀ ਮੱਧਮ ਤਰੀਕਾ, ਛੱਤੀ ਮਾਪਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਮਨ੍ਦਮਧ੍ਯਮਮੁਖ੍ਯਾਨਾਮਾਨਨ੍ਦਾਦੁਤ੍ਤਮੋਤ੍ਤਮਃ
ਮੰਦ, ਮੱਧਮ ਤੇ ਮੁੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਵਿਚੋਂ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਉੱਚੀ ਜੋ ਆਨੰਦ ਤੋਂ ਉਪਜਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਹੈ।
ਏਤਦ੍ ਵੈ ਯੋਗਿਨਾਮੁਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍
ਯੋਗੀਆਂ ਲਈ ਇਹੀ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਦੱਸਾਈ ਗਈ ਹੈ।
ਤ੍ਰਿਰ੍ਜਪੇਦਾਯਤਪ੍ਰਾਣਃ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਃ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਸਾਂਸ ਰੋਕ ਕੇ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਜਪਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ ਸਰ੍ਵਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇषੁ ਯੋਗਿਭਿਰ੍ਯਤਮਾਨਸੈਃ
ਇਹ ਯਤਨशील ਯੋਗੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿਚ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
ਸਾਮ੍ਯੇਨ ਸਂਸ੍ਥਿਤਿਰ੍ਯਾ ਸਾ ਕੁਮ੍ਭਕਃ ਪਰਿਗੀਯਤੇ
ਜੋ ਸਮਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਕੂੰਭਕਾ ਵਜੋਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਨਿਗ੍ਰਹਃ ਪ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ ਸਦ੍ਭਿਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰਸ੍ਤੁ ਸਤ੍ਤਮਾਃ
ਸੁਝਾਣ ਵਾਲੇ ਇਸ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਏਵਮਾਦਿषੁ ਦੇਸ਼ੇषੁ ਧਾਰਣਾ ਚਿਤ੍ਤਬਨ੍ਧਨਮ੍
ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਗ੍ਹਾਂ ਵਿਚ, ਧਾਰਣਾ ਮਨ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਲੈਣੀ ਹੈ।