ਕਾष੍ਠਾਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ ਕਲਾ ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ ਕਲਾ ਮੌਹੂਰ੍ਤਿਕੀ ਗਤਿਃ
ਤੀਹ ਕਾਠਾਂ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਕਲਾ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਤੀਹ ਕਲਾਵਾਂ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਮੁਹੂਰਤ ਬਣਦਾ ਹੈ।
ਅਹੋਰਾਤ੍ਰਾਣਿ ਤਾਵਨ੍ਤਿ ਮਾਸਃ ਪਕ੍ਸ਼ਦ੍ਵਯਾਤ੍ਮਕਃ
ਉਤਨੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੋ ਪੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਅਯਨਂ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਂ ਰਾਤ੍ਰਿਰ੍ਦੇਵਾਨਾਮੁਤ੍ਤਰਂ ਦਿਨਮ੍
ਦੱਖਣੀ ਦਿਸਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਰਾਤ ਹੈ, ਉੱਤਰੀ ਦਿਸਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਦਿਨ ਹੈ।
ਚਤੁਰ੍ਯੁਗਂ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਭਿਃ ਤਦ੍ਵਿਭਾਗਂ ਨਿਬੋਧਤ
ਚਤੁਰਯੁਗ ਬਾਰਾਂ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਵੰਡ ਨੂੰ ਸਮਝੋ।
ਤਸ੍ਯ ਤਾਵਚ੍ਛਤੀ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾਂਸ਼ਸ਼੍ਚ ਕृਤਸ੍ਯ ਤੁ
ਉਸ ਵਿੱਚ ਸੌ ਸੰਧਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਦੀ ਸੰਧਿਆ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਵੀ।
ਅਂਸ਼ਕਂ षਟ੍ਸ਼ਤਂ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਕृਸਨ੍ਧ੍ਯਾਂਸ਼ਕਂ ਵਿਨਾ
ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਛੇ ਸੌ ਹਿੱਸਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਦੀ ਸੰਧਿਆ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾ।
ਤ੍ਰੇਤਾਦ੍ਵਾਪਰਤਿष੍ਯਾਣਾਂ ਕਾਲਜ੍ਞਾਨੇ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍
ਤ੍ਰੇਤਾ, ਦੁਆਪਰ ਤੇ ਕਲਿ ਯੁਗ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।
ਤਦੇਕਸਪ੍ਤਤਿਗੁਣਂ ਮਨੋਰਨ੍ਤਰਮੁਚ੍ਯਤੇ
ਉਸ ਦਾ ਇਕਹੱਤਰ ਗੁਣਾ ਇੱਕ ਮਨਵੰਤਰਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਾਯਂਭੁਵਾਦਯਃ ਸਰ੍ਵੇ ਤਤਃ ਸਾਵਰ੍ਣਿਕਾਦਯਃ
ਸਵਾਯੰਭੂ ਆਦਿ ਸਾਰੇ, ਤੇ ਫਿਰ ਸਾਵਰਨਿਕ ਆਦਿ ਵੀ।
ਪੂਰ੍ਣਂ ਯੁਗਸਹਸ੍ਤ੍ਰਂ ਵੈ ਪਰਿਪਾਲ੍ਯਾ ਨਰੇਸ਼੍ਵਰੈਃ
ਪੂਰੇ ਹਜ਼ਾਰ ਯੁਗਾਂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸੰਭਾਲਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾਨਿ ਨ ਸਂਦੇਹਃ ਕਲ੍ਪਂ ਕਲ੍ਪੇਨ ਚੈਵ ਹਿ
ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ; ਕਲਪ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਿਆਦ 'ਤੇ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
ਚਤੁਰ੍ਯੁਗਸਹਸ੍ਤ੍ਰਂ ਤੁ ਕਲ੍ਪਮਾਹੁਰ੍ਮਨੀषਿਣਃ
ਵਿਦਵਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇੱਕ ਕਲਪ ਹਜ਼ਾਰ ਚਤੁਰਯੁਗਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਕਥਿਤਂ ਵਰ੍षਂ ਪਰਾਖ੍ਯਂ ਤਚ੍ਛਤਂ ਵਿਦੁਃ
ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੱਲੋਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਜੋ ਸਾਲ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ 'ਪਰਾ' ਆਖਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਸੌ ਸਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਤੇਨਾਯਂ ਪ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ ਸਦ੍ਭਿਃ ਪ੍ਰਾਕृਤਃ ਪ੍ਰਤਿਸਂਚਰਃ
ਇਸ ਕਰਕੇ ਚੰਗੇ ਲੋਕ ਇਸਨੂੰ ਕੁਦਰਤੀ ਲੀਨਤਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਪ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ ਕਾਲਯੋਗੇਨ ਪੁਨਰੇਵ ਚ ਸਂਭਵਃ
ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਮੇਂ ਦੇ ਚਲਣ ਨਾਲ ਦੁਬਾਰਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਣਦੀ ਹੈ।
ਕਾਲੇਨੈਵ ਤੁ ਸृਜ੍ਯਨ੍ਤੇ ਸ ਏਵ ਗ੍ਰਸਤੇ ਪੁਨਃ
ਸਿਰਫ਼ ਸਮੇਂ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸਮਾਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਗਤ੍ਵਾਤ੍ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਾਸੌ ਮਹੇਸ਼੍ਵਰਃ
ਉਹ ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਤੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਆਜ਼ਾਦ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸਭ ਦਾ ਆਤਮਾ ਤੇ ਵੱਡਾ ਮਾਲਕ ਹੈ।
ਏਕੋ ਹਿ ਭਗਵਾਨੀਸ਼ਃ ਕਾਲਃ ਕਵਿਰਿਤਿ ਸ਼੍ਰੁਤਿ
ਸਚਮੁਚ, ਧੰਨਵੰਤ ਪ੍ਰਭੂ ਹੀ ਇਕੱਲਾ ਮਾਲਕ, ਸਮਾਂ ਤੇ ਕਵੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਸਤਰ ਆਖਦਾ ਹੈ।
ਸਾਂਪ੍ਰਤਂ ਵਰ੍ਤਤੇ ਤਦ੍ਵਤ੍ ਤਸ੍ਯ ਕਲ੍ਪੋ ऽਯਮष੍ਟਮਃ
ਇਸ ਵੇਲੇ ਵੀ ਇਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਇਹ ਉਸਦਾ ਅੱਠਵਾਂ ਚੱਕਰ ਹੈ।
ਵਾਰਾਹੋ ਵਰ੍ਤਤੇ ਕਲ੍ਪਃ ਤਸ੍ਯ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਵਿਸ੍ਤਰਮ੍
ਹੁਣ ਵਰਾਹ ਕਲਪ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਇਸ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ।
ਸ਼ਾਨ੍ਤਵਾਤਾਦਿਕਂ ਸਰ੍ਵਂ ਨ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਯਤ ਕਿਞ੍ਚਨ
ਸ਼ਾਂਤ ਹਵਾ ਆਦਿਕ ਸਭ ਕੁਝ, ਕੁਝ ਵੀ ਦਿਸਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਤਦਾ ਸਮਭਵਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਸਹਸ੍ਤ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ਃ ਸਹਸ੍ਤ੍ਰਪਾਤ੍
ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਪੈਰ ਸਨ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਨਾਰਾਯਣਾਖ੍ਯਸ੍ਤੁ ਸੁष੍ਵਾਪ ਸਲਿਲੇ ਤਦਾ
ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਨਾਰਾਇਣ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਸ੍ਵਰੂਪਿਣਂ ਦੇਵਂ ਜਗਤਃ ਪ੍ਰਭਵਾਪ੍ਯਯਮ੍
ਜੋ ਦੇਵਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਆਰੰਭ ਤੇ ਅੰਤ ਹੈ।
ਅਯਨਂ ਤਸ੍ਯ ਤਾ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਤੇਨ ਨਾਰਾਯਣਃ ਸ੍ਮृਤਃ
ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਥਾਵਾਂ ਉਸਦੇ ਆਰਾਮ ਕਰਨ ਦੇ ਸਥਾਨ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਨਾਰਾਇਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਰ੍ਵਰ੍ਯਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਕੁਰੁਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਤ੍ਵਂ ਸਰ੍ਗਕਾਰਣਾਤ੍
ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਉਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਅਨੁਮਾਨਾਤ੍ ਤਦੁਦ੍ਧਾਰਂ ਕਰ੍ਤੁਕਾਮਃ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ
ਅਨੁਮਾਨ ਕਰਕੇ, ਉਸਨੂੰ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਕਰਮ ਕੀਤਾ।
ਅਧृष੍ਯਂ ਮਨਸਾਪ੍ਯਨ੍ਯੈਰ੍ਵਾਙ੍ਮਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸਂਜ੍ਞਿਤਮ੍
ਜੋ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਮਨ ਨਾਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਫੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਉਹ ਬੋਲ ਰੂਪ 'ਬ੍ਰਹਮਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦਂष੍ਟ੍ਰਯਾਭ੍ਯੁਜ੍ਜਹਾਰੈਨਾਮਾਤ੍ਮਾਧਾਰੋ ਧਰਾਧਰਃ
ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਦੰਦ ਨਾਲ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਥਾਮਣ ਵਾਲਾ ਹੈ ਤੇ ਆਪ ਹੀ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਲਿਆ।
ਅਸ੍ਤੁਵਞ੍ਜਨਲੋਕਸ੍ਥਾਃ ਸਿਦ੍ਧਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਰ੍षਯੋ ਹਰਿਮ੍
ਹਵਾ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਸਿੱਧ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਹਰੀ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕੀਤੀ।