ਵਸ਼ਿਤ੍ਵਾਦਪ੍ਯਵਸ਼੍ਯਤ੍ਵਾਦੀਸ਼੍ਵਰਃ ਪਰਿਭਾषਿਤਃ
ਸਭ ਤੇ ਹਕ ਰੱਖਣ ਤੇ ਕਿਸੇ ਦੇ ਅਧੀਨ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ 'ਈਸ਼ਵਰ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਨੁਤ੍ਪਾਦਾਚ੍ਚ ਪੂਰ੍ਵਤ੍ਵਾਤ੍ ਸ੍ਵਯਂਭੂਰਿਤਿ ਸ ਸ੍ਮृਤਃ
ਕਦੇ ਜਨਮ ਨਾ ਲੈਣ ਤੇ ਪਹਿਲਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ 'ਸਵਯੰਭੂ' ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਹਰਃ ਸਂਸਾਰਹਰਣਾਦ੍ ਵਿਭੁਤ੍ਵਾਦ੍ ਵਿष੍ਣੁਰੁਚ੍ਯਤੇ
ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਕਰਕੇ 'ਹਰ' ਤੇ ਸਭ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋਣ ਕਰਕੇ 'ਵਿਸ਼ਨੂੰ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਜ੍ਞਃ ਸਰ੍ਵਵਿਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਃ ਸਰ੍ਵਮਯੋ ਯਤਃ
ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ 'ਸਰਵਜ੍ਯ' ਹੈ; ਤੇ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ 'ਸਰਵ' ਹੈ।
ਤਾਰਣਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਦੁਃ ਖਾਨਾਂ ਤਾਰਕਃ ਪਰਿਗੀਯਤੇ
ਸਭ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਉਤਾਰਨ ਵਾਲਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਤਾਰਕਾ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਸਾਰੇ ਸਤਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਅਨੇਕਭੇਦਭਿਨ੍ਨਸ੍ਤੁ ਕ੍ਰੀਡਤੇ ਪਰਮੇਸ਼੍ਵਰਃ
ਉੱਚਾ ਪ੍ਰਭੂ ਕਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਖੇਡਦਾ ਹੈ।
ਅਬੁਦ੍ਧਿਪੂਰ੍ਵਕੋ ਵਿਪ੍ਰਾ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੀਂ ਸृष੍ਟਿਂ ਨਿਬੋਧਤ
ਹੇ ਵਿਦਵਾਨੋ, ਮਨ ਵਿਚ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਨਾ ਕਰਕੇ, ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਸਮਝੋ।
ਨ ਸ਼ਕ੍ਯਤੇ ਸਮਾਖ੍ਯਾਤੁਂ ਬਹੁਵਰ੍षੈਰਪਿ ਸ੍ਵਯਮ੍
ਇਹ ਗੱਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸਣੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ।
ਸ ਏਵ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪਰਃ ਕਾਲਃ ਤਦਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸृਜ੍ਯਤੇ
ਉਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਮਾਂ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਮੁੜ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਤ੍ ਪਰਾਖ੍ਯਂ ਤਦਰ੍ਧਂ ਚ ਪਰਾਰ੍ਧਮਭਿਦੀਯਤੇ
ਉਸ ਨੂੰ ਪਰਾਰਧ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਅੱਧਾ ਵੀ ਪਰਾਰਧ ਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕਾष੍ਠਾਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ ਕਲਾ ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ ਕਲਾ ਮੌਹੂਰ੍ਤਿਕੀ ਗਤਿਃ
ਤੀਹ ਕਾਠਾਂ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਕਲਾ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਤੀਹ ਕਲਾਵਾਂ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਮੁਹੂਰਤ ਬਣਦਾ ਹੈ।
ਅਹੋਰਾਤ੍ਰਾਣਿ ਤਾਵਨ੍ਤਿ ਮਾਸਃ ਪਕ੍ਸ਼ਦ੍ਵਯਾਤ੍ਮਕਃ
ਉਤਨੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੋ ਪੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਅਯਨਂ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਂ ਰਾਤ੍ਰਿਰ੍ਦੇਵਾਨਾਮੁਤ੍ਤਰਂ ਦਿਨਮ੍
ਦੱਖਣੀ ਦਿਸਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਰਾਤ ਹੈ, ਉੱਤਰੀ ਦਿਸਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਦਿਨ ਹੈ।
ਚਤੁਰ੍ਯੁਗਂ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਭਿਃ ਤਦ੍ਵਿਭਾਗਂ ਨਿਬੋਧਤ
ਚਤੁਰਯੁਗ ਬਾਰਾਂ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਵੰਡ ਨੂੰ ਸਮਝੋ।
ਤਸ੍ਯ ਤਾਵਚ੍ਛਤੀ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾਂਸ਼ਸ਼੍ਚ ਕृਤਸ੍ਯ ਤੁ
ਉਸ ਵਿੱਚ ਸੌ ਸੰਧਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਦੀ ਸੰਧਿਆ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਵੀ।
ਅਂਸ਼ਕਂ षਟ੍ਸ਼ਤਂ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਕृਸਨ੍ਧ੍ਯਾਂਸ਼ਕਂ ਵਿਨਾ
ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਛੇ ਸੌ ਹਿੱਸਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਦੀ ਸੰਧਿਆ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾ।
ਤ੍ਰੇਤਾਦ੍ਵਾਪਰਤਿष੍ਯਾਣਾਂ ਕਾਲਜ੍ਞਾਨੇ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍
ਤ੍ਰੇਤਾ, ਦੁਆਪਰ ਤੇ ਕਲਿ ਯੁਗ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।
ਤਦੇਕਸਪ੍ਤਤਿਗੁਣਂ ਮਨੋਰਨ੍ਤਰਮੁਚ੍ਯਤੇ
ਉਸ ਦਾ ਇਕਹੱਤਰ ਗੁਣਾ ਇੱਕ ਮਨਵੰਤਰਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਾਯਂਭੁਵਾਦਯਃ ਸਰ੍ਵੇ ਤਤਃ ਸਾਵਰ੍ਣਿਕਾਦਯਃ
ਸਵਾਯੰਭੂ ਆਦਿ ਸਾਰੇ, ਤੇ ਫਿਰ ਸਾਵਰਨਿਕ ਆਦਿ ਵੀ।
ਪੂਰ੍ਣਂ ਯੁਗਸਹਸ੍ਤ੍ਰਂ ਵੈ ਪਰਿਪਾਲ੍ਯਾ ਨਰੇਸ਼੍ਵਰੈਃ
ਪੂਰੇ ਹਜ਼ਾਰ ਯੁਗਾਂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸੰਭਾਲਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾਨਿ ਨ ਸਂਦੇਹਃ ਕਲ੍ਪਂ ਕਲ੍ਪੇਨ ਚੈਵ ਹਿ
ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ; ਕਲਪ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਿਆਦ 'ਤੇ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
ਚਤੁਰ੍ਯੁਗਸਹਸ੍ਤ੍ਰਂ ਤੁ ਕਲ੍ਪਮਾਹੁਰ੍ਮਨੀषਿਣਃ
ਵਿਦਵਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇੱਕ ਕਲਪ ਹਜ਼ਾਰ ਚਤੁਰਯੁਗਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਕਥਿਤਂ ਵਰ੍षਂ ਪਰਾਖ੍ਯਂ ਤਚ੍ਛਤਂ ਵਿਦੁਃ
ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੱਲੋਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਜੋ ਸਾਲ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ 'ਪਰਾ' ਆਖਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਸੌ ਸਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਤੇਨਾਯਂ ਪ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ ਸਦ੍ਭਿਃ ਪ੍ਰਾਕृਤਃ ਪ੍ਰਤਿਸਂਚਰਃ
ਇਸ ਕਰਕੇ ਚੰਗੇ ਲੋਕ ਇਸਨੂੰ ਕੁਦਰਤੀ ਲੀਨਤਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਪ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ ਕਾਲਯੋਗੇਨ ਪੁਨਰੇਵ ਚ ਸਂਭਵਃ
ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਮੇਂ ਦੇ ਚਲਣ ਨਾਲ ਦੁਬਾਰਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਣਦੀ ਹੈ।
ਕਾਲੇਨੈਵ ਤੁ ਸृਜ੍ਯਨ੍ਤੇ ਸ ਏਵ ਗ੍ਰਸਤੇ ਪੁਨਃ
ਸਿਰਫ਼ ਸਮੇਂ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸਮਾਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਗਤ੍ਵਾਤ੍ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਾਸੌ ਮਹੇਸ਼੍ਵਰਃ
ਉਹ ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਤੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਆਜ਼ਾਦ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸਭ ਦਾ ਆਤਮਾ ਤੇ ਵੱਡਾ ਮਾਲਕ ਹੈ।
ਏਕੋ ਹਿ ਭਗਵਾਨੀਸ਼ਃ ਕਾਲਃ ਕਵਿਰਿਤਿ ਸ਼੍ਰੁਤਿ
ਸਚਮੁਚ, ਧੰਨਵੰਤ ਪ੍ਰਭੂ ਹੀ ਇਕੱਲਾ ਮਾਲਕ, ਸਮਾਂ ਤੇ ਕਵੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਸਤਰ ਆਖਦਾ ਹੈ।
ਸਾਂਪ੍ਰਤਂ ਵਰ੍ਤਤੇ ਤਦ੍ਵਤ੍ ਤਸ੍ਯ ਕਲ੍ਪੋ ऽਯਮष੍ਟਮਃ
ਇਸ ਵੇਲੇ ਵੀ ਇਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਇਹ ਉਸਦਾ ਅੱਠਵਾਂ ਚੱਕਰ ਹੈ।
ਵਾਰਾਹੋ ਵਰ੍ਤਤੇ ਕਲ੍ਪਃ ਤਸ੍ਯ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਵਿਸ੍ਤਰਮ੍
ਹੁਣ ਵਰਾਹ ਕਲਪ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਇਸ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ।