ਤृਤੀਯਂ ਭਗਵਦ੍ਰੂਪਂ ਪ੍ਰਾਹੁਰ੍ਵੇਦਾਰ੍ਥਵੇਦਿਨਃ
ਜੋ ਵੈਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਤੀਜਾ ਰੂਪ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਚਤੁਰ੍ਮੁਖਃ ਸ ਭਗਵਾਨ੍ ਜਗਤ੍ਸृष੍ਟੌ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ
ਉਹ ਚਾਰ-ਮੁਖੀ ਭਗਵਾਨ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਗੁਣਮੁਪਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਵਿष੍ਣੁਰ੍ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼੍ਵਰਃ ਸ੍ਵਯਮ੍
ਸਭ ਦਾ ਮਾਲਕ ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਸਤਵ ਗੁਣ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਤਮੋਗੁਣਂ ਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਰੁਦ੍ਰਃ ਸਂਹਰਤੇ ਜਗਤ੍
ਰੁਦਰ, ਤਮਸ ਗੁਣ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਏਕਧਾ ਸ ਦ੍ਵਿਧਾ ਚੈਵ ਤ੍ਰਿਧਾ ਚ ਬਹੁਧਾ ਪੁਨਃ
ਉਹ ਇੱਕ ਹੈ, ਦੋ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੈ, ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਤੇ ਬਹੁਤ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ।
ਨਾਨਾਕृਤਿਕ੍ਰਿਯਾਰੂਪਨਾਮਵਨ੍ਤਿ ਸ੍ਵਲੀਲਯਾ
ਆਪਣੀ ਖੇਡ ਨਾਲ, ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ, ਕਰਤਬ, ਸ਼ਕਲਾਂ ਤੇ ਨਾਂ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਸृਜਤੇ ਗ੍ਰਸਤੇ ਚੈਵ ਵੀਕ੍ਸ਼ਤੇ ਚ ਵਿਸ਼ੇषਤਃ
ਉਹ ਰਚਦਾ ਹੈ, ਨਿਗਲਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਗੁਣਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵਾਤ੍ ਤ੍ਰੈਕਾਲ੍ਯੇ ਤਸ੍ਮਾਦੇਕਃ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਤੇ ਤਿੰਨ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਜੂਦ ਰੱਖਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਇੱਕ ਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਆਦਿਤ੍ਵਾਦਾਦਿਦੇਵੋ ऽਸੌ ਅਜਾਤਤ੍ਵਾਦਜਃ ਸ੍ਮृਤਃ
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਆਦਿ-ਦੇਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਨਮ ਨਾ ਲੈਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਅਜਨਮਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦੇਵੇषੁ ਚ ਮਹਾਦੇਵੋ ਮਾਹਦੇਵ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ
ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਵੱਡਾ ਦੇਵਤਾ 'ਮਾਹਾਦੇਵ' ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਸ਼ਿਤ੍ਵਾਦਪ੍ਯਵਸ਼੍ਯਤ੍ਵਾਦੀਸ਼੍ਵਰਃ ਪਰਿਭਾषਿਤਃ
ਸਭ ਤੇ ਹਕ ਰੱਖਣ ਤੇ ਕਿਸੇ ਦੇ ਅਧੀਨ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ 'ਈਸ਼ਵਰ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਨੁਤ੍ਪਾਦਾਚ੍ਚ ਪੂਰ੍ਵਤ੍ਵਾਤ੍ ਸ੍ਵਯਂਭੂਰਿਤਿ ਸ ਸ੍ਮृਤਃ
ਕਦੇ ਜਨਮ ਨਾ ਲੈਣ ਤੇ ਪਹਿਲਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ 'ਸਵਯੰਭੂ' ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਹਰਃ ਸਂਸਾਰਹਰਣਾਦ੍ ਵਿਭੁਤ੍ਵਾਦ੍ ਵਿष੍ਣੁਰੁਚ੍ਯਤੇ
ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਕਰਕੇ 'ਹਰ' ਤੇ ਸਭ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋਣ ਕਰਕੇ 'ਵਿਸ਼ਨੂੰ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਜ੍ਞਃ ਸਰ੍ਵਵਿਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਃ ਸਰ੍ਵਮਯੋ ਯਤਃ
ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ 'ਸਰਵਜ੍ਯ' ਹੈ; ਤੇ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ 'ਸਰਵ' ਹੈ।
ਤਾਰਣਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਦੁਃ ਖਾਨਾਂ ਤਾਰਕਃ ਪਰਿਗੀਯਤੇ
ਸਭ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਉਤਾਰਨ ਵਾਲਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਤਾਰਕਾ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਸਾਰੇ ਸਤਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਅਨੇਕਭੇਦਭਿਨ੍ਨਸ੍ਤੁ ਕ੍ਰੀਡਤੇ ਪਰਮੇਸ਼੍ਵਰਃ
ਉੱਚਾ ਪ੍ਰਭੂ ਕਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਖੇਡਦਾ ਹੈ।
ਅਬੁਦ੍ਧਿਪੂਰ੍ਵਕੋ ਵਿਪ੍ਰਾ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੀਂ ਸृष੍ਟਿਂ ਨਿਬੋਧਤ
ਹੇ ਵਿਦਵਾਨੋ, ਮਨ ਵਿਚ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਨਾ ਕਰਕੇ, ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਸਮਝੋ।
ਨ ਸ਼ਕ੍ਯਤੇ ਸਮਾਖ੍ਯਾਤੁਂ ਬਹੁਵਰ੍षੈਰਪਿ ਸ੍ਵਯਮ੍
ਇਹ ਗੱਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸਣੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ।
ਸ ਏਵ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪਰਃ ਕਾਲਃ ਤਦਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸृਜ੍ਯਤੇ
ਉਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਮਾਂ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਮੁੜ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਤ੍ ਪਰਾਖ੍ਯਂ ਤਦਰ੍ਧਂ ਚ ਪਰਾਰ੍ਧਮਭਿਦੀਯਤੇ
ਉਸ ਨੂੰ ਪਰਾਰਧ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਅੱਧਾ ਵੀ ਪਰਾਰਧ ਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕਾष੍ਠਾਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ ਕਲਾ ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ ਕਲਾ ਮੌਹੂਰ੍ਤਿਕੀ ਗਤਿਃ
ਤੀਹ ਕਾਠਾਂ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਕਲਾ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਤੀਹ ਕਲਾਵਾਂ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਮੁਹੂਰਤ ਬਣਦਾ ਹੈ।
ਅਹੋਰਾਤ੍ਰਾਣਿ ਤਾਵਨ੍ਤਿ ਮਾਸਃ ਪਕ੍ਸ਼ਦ੍ਵਯਾਤ੍ਮਕਃ
ਉਤਨੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੋ ਪੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਅਯਨਂ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਂ ਰਾਤ੍ਰਿਰ੍ਦੇਵਾਨਾਮੁਤ੍ਤਰਂ ਦਿਨਮ੍
ਦੱਖਣੀ ਦਿਸਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਰਾਤ ਹੈ, ਉੱਤਰੀ ਦਿਸਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਦਿਨ ਹੈ।
ਚਤੁਰ੍ਯੁਗਂ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਭਿਃ ਤਦ੍ਵਿਭਾਗਂ ਨਿਬੋਧਤ
ਚਤੁਰਯੁਗ ਬਾਰਾਂ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਵੰਡ ਨੂੰ ਸਮਝੋ।
ਤਸ੍ਯ ਤਾਵਚ੍ਛਤੀ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾਂਸ਼ਸ਼੍ਚ ਕृਤਸ੍ਯ ਤੁ
ਉਸ ਵਿੱਚ ਸੌ ਸੰਧਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਦੀ ਸੰਧਿਆ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਵੀ।
ਅਂਸ਼ਕਂ षਟ੍ਸ਼ਤਂ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਕृਸਨ੍ਧ੍ਯਾਂਸ਼ਕਂ ਵਿਨਾ
ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਛੇ ਸੌ ਹਿੱਸਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਦੀ ਸੰਧਿਆ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾ।
ਤ੍ਰੇਤਾਦ੍ਵਾਪਰਤਿष੍ਯਾਣਾਂ ਕਾਲਜ੍ਞਾਨੇ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍
ਤ੍ਰੇਤਾ, ਦੁਆਪਰ ਤੇ ਕਲਿ ਯੁਗ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।
ਤਦੇਕਸਪ੍ਤਤਿਗੁਣਂ ਮਨੋਰਨ੍ਤਰਮੁਚ੍ਯਤੇ
ਉਸ ਦਾ ਇਕਹੱਤਰ ਗੁਣਾ ਇੱਕ ਮਨਵੰਤਰਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਾਯਂਭੁਵਾਦਯਃ ਸਰ੍ਵੇ ਤਤਃ ਸਾਵਰ੍ਣਿਕਾਦਯਃ
ਸਵਾਯੰਭੂ ਆਦਿ ਸਾਰੇ, ਤੇ ਫਿਰ ਸਾਵਰਨਿਕ ਆਦਿ ਵੀ।
ਪੂਰ੍ਣਂ ਯੁਗਸਹਸ੍ਤ੍ਰਂ ਵੈ ਪਰਿਪਾਲ੍ਯਾ ਨਰੇਸ਼੍ਵਰੈਃ
ਪੂਰੇ ਹਜ਼ਾਰ ਯੁਗਾਂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸੰਭਾਲਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।