ਹਿਰਣ੍ਯਗਰ੍ਭਂ ਕਪਿਲਂ ਛਨ੍ਦੋਮੂਰ੍ਤਿ ਸਨਾਤਨਮ੍
ਉਹ ਹੀ ਹਿਰਣਯਗਰਭ, ਕਪਿਲ, ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਗਰ੍ਭੋਦਕਂ ਸਮੁਦ੍ਰਾਸ਼੍ਚ ਤਸ੍ਯਾਸਨ੍ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਃ
ਉਸ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਦੇ ਹੀ ਗਰਭ-ਜਲ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਸਨ।
ਚਨ੍ਦ੍ਰਾਦਿਤ੍ਯੌ ਸਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰੌ ਸਗ੍ਰਹੌ ਸਹ ਵਾਯੁਨਾ
ਚੰਦ ਤੇ ਸੂਰਜ, ਤਾਰਿਆਂ, ਗ੍ਰਹਾਂ ਅਤੇ ਹਵਾ ਸਮੇਤ, ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਸਨ।
ਆਪੋ ਦਸ਼ਗੁਣੇਨੈਵ ਤੇਜਸਾ ਬਾਹ੍ਯਤੋ ਵृਤਾਃ
ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਬਾਹਰੋਂ ਅੱਗ ਨੇ, ਦਸ ਗੁਣੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਆਕਾਸ਼ੇਨਾਵृਤੋ ਵਾਯੁਃ ਖਂ ਤੁ ਭੂਤਾਦਿਨਾਵृਤਮ੍
ਹਵਾ ਨੂੰ ਆਕਾਸ਼ ਨੇ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਮੂਲ ਤੱਤਾਂ ਨੇ।
ਏਤੇ ਲੋਕਾ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ ਸਰ੍ਵਤਤ੍ਤ੍ਵਾਭਿਮਾਨਿਨਃ
ਇਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਭ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ।
ਈਸ਼੍ਵਰਾ ਯੋਗਧਰ੍ਮਾਣੋ ਯੇ ਚਾਨ੍ਯੇ ਤਤ੍ਤ੍ਵਚਿਨ੍ਤਕਾਃ
ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਹਨ, ਜੋ ਯੋਗ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਤੇ ਹੋਰ ਜੋ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਸੋਚਦੇ ਹਨ—
ਏਤੈਰਾਵਰਣੈਰਣ੍ਡਂ ਸਪ੍ਤਭਿਃ ਪ੍ਰਾਕृਤੈਰ੍ਵृਤਮ੍
ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਰਤਾਂ ਨਾਲ, ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਨੂੰ ਸੱਤ ਕੁਦਰਤੀ ਪਰਤਾਂ ਨੇ ਘੇਰ ਲਿਆ ਹੈ।
ਪ੍ਰਜਾਪਤੇਃ ਪਰਾ ਮੂਰ੍ਤਿਰਿਤੀਯਂ ਵੈਦਿਕੀ ਸ਼੍ਰੁਤਿਃ
ਇਹੀ ਰਚਨਾਕਾਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਵੈਦਕ ਵਚਨ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।
ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਤਸ੍ਯ ਦੇਵਸ੍ਯ ਸ਼ਰੀਰਂ ਪਰਮੇष੍ਠਿਨਃ
ਉਸ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਦੂਜਾ ਸਰੀਰ—
ਤृਤੀਯਂ ਭਗਵਦ੍ਰੂਪਂ ਪ੍ਰਾਹੁਰ੍ਵੇਦਾਰ੍ਥਵੇਦਿਨਃ
ਜੋ ਵੈਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਤੀਜਾ ਰੂਪ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਚਤੁਰ੍ਮੁਖਃ ਸ ਭਗਵਾਨ੍ ਜਗਤ੍ਸृष੍ਟੌ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ
ਉਹ ਚਾਰ-ਮੁਖੀ ਭਗਵਾਨ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਗੁਣਮੁਪਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਵਿष੍ਣੁਰ੍ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼੍ਵਰਃ ਸ੍ਵਯਮ੍
ਸਭ ਦਾ ਮਾਲਕ ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਸਤਵ ਗੁਣ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਤਮੋਗੁਣਂ ਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਰੁਦ੍ਰਃ ਸਂਹਰਤੇ ਜਗਤ੍
ਰੁਦਰ, ਤਮਸ ਗੁਣ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਏਕਧਾ ਸ ਦ੍ਵਿਧਾ ਚੈਵ ਤ੍ਰਿਧਾ ਚ ਬਹੁਧਾ ਪੁਨਃ
ਉਹ ਇੱਕ ਹੈ, ਦੋ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੈ, ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਤੇ ਬਹੁਤ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ।
ਨਾਨਾਕृਤਿਕ੍ਰਿਯਾਰੂਪਨਾਮਵਨ੍ਤਿ ਸ੍ਵਲੀਲਯਾ
ਆਪਣੀ ਖੇਡ ਨਾਲ, ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ, ਕਰਤਬ, ਸ਼ਕਲਾਂ ਤੇ ਨਾਂ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਸृਜਤੇ ਗ੍ਰਸਤੇ ਚੈਵ ਵੀਕ੍ਸ਼ਤੇ ਚ ਵਿਸ਼ੇषਤਃ
ਉਹ ਰਚਦਾ ਹੈ, ਨਿਗਲਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਗੁਣਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵਾਤ੍ ਤ੍ਰੈਕਾਲ੍ਯੇ ਤਸ੍ਮਾਦੇਕਃ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਤੇ ਤਿੰਨ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਜੂਦ ਰੱਖਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਇੱਕ ਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਆਦਿਤ੍ਵਾਦਾਦਿਦੇਵੋ ऽਸੌ ਅਜਾਤਤ੍ਵਾਦਜਃ ਸ੍ਮृਤਃ
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਆਦਿ-ਦੇਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਨਮ ਨਾ ਲੈਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਅਜਨਮਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦੇਵੇषੁ ਚ ਮਹਾਦੇਵੋ ਮਾਹਦੇਵ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ
ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਵੱਡਾ ਦੇਵਤਾ 'ਮਾਹਾਦੇਵ' ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਸ਼ਿਤ੍ਵਾਦਪ੍ਯਵਸ਼੍ਯਤ੍ਵਾਦੀਸ਼੍ਵਰਃ ਪਰਿਭਾषਿਤਃ
ਸਭ ਤੇ ਹਕ ਰੱਖਣ ਤੇ ਕਿਸੇ ਦੇ ਅਧੀਨ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ 'ਈਸ਼ਵਰ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਨੁਤ੍ਪਾਦਾਚ੍ਚ ਪੂਰ੍ਵਤ੍ਵਾਤ੍ ਸ੍ਵਯਂਭੂਰਿਤਿ ਸ ਸ੍ਮृਤਃ
ਕਦੇ ਜਨਮ ਨਾ ਲੈਣ ਤੇ ਪਹਿਲਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ 'ਸਵਯੰਭੂ' ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਹਰਃ ਸਂਸਾਰਹਰਣਾਦ੍ ਵਿਭੁਤ੍ਵਾਦ੍ ਵਿष੍ਣੁਰੁਚ੍ਯਤੇ
ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਕਰਕੇ 'ਹਰ' ਤੇ ਸਭ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋਣ ਕਰਕੇ 'ਵਿਸ਼ਨੂੰ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਜ੍ਞਃ ਸਰ੍ਵਵਿਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਃ ਸਰ੍ਵਮਯੋ ਯਤਃ
ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ 'ਸਰਵਜ੍ਯ' ਹੈ; ਤੇ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ 'ਸਰਵ' ਹੈ।
ਤਾਰਣਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਦੁਃ ਖਾਨਾਂ ਤਾਰਕਃ ਪਰਿਗੀਯਤੇ
ਸਭ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਉਤਾਰਨ ਵਾਲਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਤਾਰਕਾ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਸਾਰੇ ਸਤਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਅਨੇਕਭੇਦਭਿਨ੍ਨਸ੍ਤੁ ਕ੍ਰੀਡਤੇ ਪਰਮੇਸ਼੍ਵਰਃ
ਉੱਚਾ ਪ੍ਰਭੂ ਕਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਖੇਡਦਾ ਹੈ।
ਅਬੁਦ੍ਧਿਪੂਰ੍ਵਕੋ ਵਿਪ੍ਰਾ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੀਂ ਸृष੍ਟਿਂ ਨਿਬੋਧਤ
ਹੇ ਵਿਦਵਾਨੋ, ਮਨ ਵਿਚ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਨਾ ਕਰਕੇ, ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਸਮਝੋ।
ਨ ਸ਼ਕ੍ਯਤੇ ਸਮਾਖ੍ਯਾਤੁਂ ਬਹੁਵਰ੍षੈਰਪਿ ਸ੍ਵਯਮ੍
ਇਹ ਗੱਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸਣੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ।
ਸ ਏਵ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪਰਃ ਕਾਲਃ ਤਦਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸृਜ੍ਯਤੇ
ਉਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਮਾਂ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਮੁੜ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਤ੍ ਪਰਾਖ੍ਯਂ ਤਦਰ੍ਧਂ ਚ ਪਰਾਰ੍ਧਮਭਿਦੀਯਤੇ
ਉਸ ਨੂੰ ਪਰਾਰਧ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਅੱਧਾ ਵੀ ਪਰਾਰਧ ਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।