ਦ੍ਵਿਗੁਣਸ੍ਤੁ ਤਤੋ ਵਾਯੁਃ ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਤ੍ਮਕੋ ऽਭਵਤ੍
ਫਿਰ, ਹਵਾ ਦੋ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ—ਆਵਾਜ਼ ਤੇ ਛੂਹ—ਜਨਮ ਲੈ ਲੀ।
ਤ੍ਰਿਗੁਣਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਤਤੋ ਵਹ੍ਨਿਃ ਸ ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਰੂਪਵਾਨ੍
ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ 'ਤੇ, ਅੱਗ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ—ਆਵਾਜ਼, ਛੂਹ ਤੇ ਰੂਪ—ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ।
ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਾ ਆਪੋ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾਸ੍ਤੁ ਰਸਾਤ੍ਮਿਕਾਃ
ਉਸ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਚਾਰ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਵਾਦ ਦਾ ਸਰੂਪ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬਣੀ।
ਤਸਮਾਤ੍ ਪਞ੍ਚਗੁਣਾ ਭੂਮਿਃ ਸ੍ਥੂਲਾ ਭੂਤੇषੁ ਸ਼ਬ੍ਦ੍ਯਤੇ
ਉਸ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਪੰਜ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ, ਭੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਭਾਰੀ, ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪਰਸ੍ਪਰਾਨੁਪ੍ਰਵੇਸ਼ਾਦ੍ ਧਾਰਯਨ੍ਤਿ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍
ਇਹ ਸਭ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਵਿਚ ਮਿਲ ਕੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਨਾਸ਼ਕ੍ਨੁਵਨ੍ ਪ੍ਰਜਾਃ ਸ੍ਤ੍ਰष੍ਟੁਮਸਮਾਗਮ੍ਯ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਸ਼ਃ
ਇਕਠੇ ਹੋਏ ਬਿਨਾਂ, ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ।
ਮਹਾਦਾਦਯੋ ਵਿਸ਼ੇषਾਨ੍ਤਾ ਹ੍ਮਣ੍ਡਮੁਤ੍ਪਾਦਯਨ੍ਤਿ ਤੇ
ਮਹਾਨ ਤੱਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੱਕ, ਇਹ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਵਿਸ਼ੇषੇਭ੍ਯੋ ऽਣ੍ਡਮਭਵਦ੍ ਬृਹਤ੍ ਤਦੁਦਕੇਸ਼ਯਮ੍
ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅੰਡਾ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਪ੍ਰਾਕृਤੇ ऽਣ੍ਡੇ ਵਿਵृਤ੍ਤਃ ਸ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸਂਜ੍ਞਿਤਃ
ਮੂਲ ਅੰਡੇ ਵਿਚ, ਖੇਤਰ ਦਾ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।
ਆਦਿਕਰ੍ਤਾ ਸ ਭੂਤਾਨਾਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਗ੍ਰੇ ਸਮਵਰ੍ਤਤ
ਉਹ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਰਚਨਹਾਰ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਇਆ।
ਹਿਰਣ੍ਯਗਰ੍ਭਂ ਕਪਿਲਂ ਛਨ੍ਦੋਮੂਰ੍ਤਿ ਸਨਾਤਨਮ੍
ਉਹ ਹੀ ਹਿਰਣਯਗਰਭ, ਕਪਿਲ, ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਗਰ੍ਭੋਦਕਂ ਸਮੁਦ੍ਰਾਸ਼੍ਚ ਤਸ੍ਯਾਸਨ੍ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਃ
ਉਸ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਦੇ ਹੀ ਗਰਭ-ਜਲ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਸਨ।
ਚਨ੍ਦ੍ਰਾਦਿਤ੍ਯੌ ਸਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰੌ ਸਗ੍ਰਹੌ ਸਹ ਵਾਯੁਨਾ
ਚੰਦ ਤੇ ਸੂਰਜ, ਤਾਰਿਆਂ, ਗ੍ਰਹਾਂ ਅਤੇ ਹਵਾ ਸਮੇਤ, ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਸਨ।
ਆਪੋ ਦਸ਼ਗੁਣੇਨੈਵ ਤੇਜਸਾ ਬਾਹ੍ਯਤੋ ਵृਤਾਃ
ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਬਾਹਰੋਂ ਅੱਗ ਨੇ, ਦਸ ਗੁਣੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਆਕਾਸ਼ੇਨਾਵृਤੋ ਵਾਯੁਃ ਖਂ ਤੁ ਭੂਤਾਦਿਨਾਵृਤਮ੍
ਹਵਾ ਨੂੰ ਆਕਾਸ਼ ਨੇ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਮੂਲ ਤੱਤਾਂ ਨੇ।
ਏਤੇ ਲੋਕਾ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ ਸਰ੍ਵਤਤ੍ਤ੍ਵਾਭਿਮਾਨਿਨਃ
ਇਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਭ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ।
ਈਸ਼੍ਵਰਾ ਯੋਗਧਰ੍ਮਾਣੋ ਯੇ ਚਾਨ੍ਯੇ ਤਤ੍ਤ੍ਵਚਿਨ੍ਤਕਾਃ
ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਹਨ, ਜੋ ਯੋਗ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਤੇ ਹੋਰ ਜੋ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਸੋਚਦੇ ਹਨ—
ਏਤੈਰਾਵਰਣੈਰਣ੍ਡਂ ਸਪ੍ਤਭਿਃ ਪ੍ਰਾਕृਤੈਰ੍ਵृਤਮ੍
ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਰਤਾਂ ਨਾਲ, ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਨੂੰ ਸੱਤ ਕੁਦਰਤੀ ਪਰਤਾਂ ਨੇ ਘੇਰ ਲਿਆ ਹੈ।
ਪ੍ਰਜਾਪਤੇਃ ਪਰਾ ਮੂਰ੍ਤਿਰਿਤੀਯਂ ਵੈਦਿਕੀ ਸ਼੍ਰੁਤਿਃ
ਇਹੀ ਰਚਨਾਕਾਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਵੈਦਕ ਵਚਨ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।
ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਤਸ੍ਯ ਦੇਵਸ੍ਯ ਸ਼ਰੀਰਂ ਪਰਮੇष੍ਠਿਨਃ
ਉਸ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਦੂਜਾ ਸਰੀਰ—
ਤृਤੀਯਂ ਭਗਵਦ੍ਰੂਪਂ ਪ੍ਰਾਹੁਰ੍ਵੇਦਾਰ੍ਥਵੇਦਿਨਃ
ਜੋ ਵੈਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਤੀਜਾ ਰੂਪ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਚਤੁਰ੍ਮੁਖਃ ਸ ਭਗਵਾਨ੍ ਜਗਤ੍ਸृष੍ਟੌ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ
ਉਹ ਚਾਰ-ਮੁਖੀ ਭਗਵਾਨ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਗੁਣਮੁਪਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਵਿष੍ਣੁਰ੍ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼੍ਵਰਃ ਸ੍ਵਯਮ੍
ਸਭ ਦਾ ਮਾਲਕ ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਸਤਵ ਗੁਣ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਤਮੋਗੁਣਂ ਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਰੁਦ੍ਰਃ ਸਂਹਰਤੇ ਜਗਤ੍
ਰੁਦਰ, ਤਮਸ ਗੁਣ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਏਕਧਾ ਸ ਦ੍ਵਿਧਾ ਚੈਵ ਤ੍ਰਿਧਾ ਚ ਬਹੁਧਾ ਪੁਨਃ
ਉਹ ਇੱਕ ਹੈ, ਦੋ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੈ, ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਤੇ ਬਹੁਤ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ।
ਨਾਨਾਕृਤਿਕ੍ਰਿਯਾਰੂਪਨਾਮਵਨ੍ਤਿ ਸ੍ਵਲੀਲਯਾ
ਆਪਣੀ ਖੇਡ ਨਾਲ, ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ, ਕਰਤਬ, ਸ਼ਕਲਾਂ ਤੇ ਨਾਂ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਸृਜਤੇ ਗ੍ਰਸਤੇ ਚੈਵ ਵੀਕ੍ਸ਼ਤੇ ਚ ਵਿਸ਼ੇषਤਃ
ਉਹ ਰਚਦਾ ਹੈ, ਨਿਗਲਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਗੁਣਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵਾਤ੍ ਤ੍ਰੈਕਾਲ੍ਯੇ ਤਸ੍ਮਾਦੇਕਃ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਤੇ ਤਿੰਨ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਜੂਦ ਰੱਖਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਇੱਕ ਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਆਦਿਤ੍ਵਾਦਾਦਿਦੇਵੋ ऽਸੌ ਅਜਾਤਤ੍ਵਾਦਜਃ ਸ੍ਮृਤਃ
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਆਦਿ-ਦੇਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਨਮ ਨਾ ਲੈਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਅਜਨਮਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦੇਵੇषੁ ਚ ਮਹਾਦੇਵੋ ਮਾਹਦੇਵ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ
ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਵੱਡਾ ਦੇਵਤਾ 'ਮਾਹਾਦੇਵ' ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।