ਸਾਮਾਸਿਕਮਿਮਂ ਧਰ੍ਮਂ ਚਾਤੁਰ੍ਵਰ੍ਣ੍ਯੇ ऽਬ੍ਰਵੀਨ੍ਮਨੁਃ
ਮਨੂ ਨੇ ਚਾਰ ਵਰਣਾਂ ਲਈ ਇਹ ਸੰਖੇਪ ਧਰਮ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।
ਸ੍ਥਾਨਮੈਨ੍ਦ੍ਰਂ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਸਂਗ੍ਰਾਮੇष੍ਵਪਲਾਯਿਨਾਮ੍
ਇੰਦਰ ਦਾ ਸਥਾਨ ਉਹ ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਲਈ ਹੈ ਜੋ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਹਟਦੇ।
ਗਾਨ੍ਧਰ੍ਵਂ ਸ਼ੂਦ੍ਰਜਾਤੀਨਾਂ ਪਰਿਚਾਰੇਣ ਵਰ੍ਤਤਾਮ੍
ਗਾਂਧਰਵ ਲੋਕ ਉਹ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਲਈ ਹੈ ਜੋ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਾਰਦੇ ਹਨ।
ਸ੍ਮृਤਂ ਤੇषਾਂ ਤੁ ਯਤ੍ਸ੍ਥਾਨਂ ਤਦੇਵ ਗੁਰੁਵਾਸਿਨਾਮ੍
ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਜੋ ਸਥਾਨ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯਂ ਗृਹਸ੍ਥਾਨਾਂ ਸ੍ਥਾਨਮੁਕ੍ਤਂ ਸ੍ਵਯਂਭੁਵਾ
ਗ੍ਰਿਹਸਥਾਂ ਦਾ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਜਾਪਤਿ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਵਯੰਭੂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ।
ਹੈਰਣ੍ਯਗਰ੍ਭਂ ਤਤ੍ ਸ੍ਥਾਨਂ ਯਸ੍ਮਾਨ੍ਨਾਵਰ੍ਤਤੇ ਪੁਨਃ
ਉਹ ਸਥਾਨ ਹੈਰਣਯਗਰਭ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਮੁੜ ਆਉਣਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਆਨਨ੍ਦਮੈਸ਼੍ਵਰਂ ਧਾਮ ਸਾ ਕਾष੍ਠਾ ਸਾ ਪਰਾਗਤਿਃ
ਆਨੰਦ ਤੇ ਪ੍ਰਭੂਤਾ ਵਾਲਾ ਧਾਮ, ਉਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਸਥਾਨ ਤੇ ਪਰਮ ਲਕੜੀ ਹੈ।
ਚਤ੍ਵਾਰੋ ਹ੍ਯਾਸ਼੍ਰਮਾਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਯੋਗਿਨਾਮੇਕ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਚਾਰ ਆਸ਼ਰਮ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ, ਪਰ ਯੋਗੀਆਂ ਲਈ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਹੀ ਆਸ਼ਰਮ ਹੈ।
ਯ ਆਸ੍ਤੇ ਨਿਸ਼੍ਚਲੋ ਯੋਗੀ ਸ ਸਂਨ੍ਯਾਸੀ ਨ ਪਞ੍ਚਮਃ
ਜੋ ਯੋਗੀ ਅਡੋਲ ਬੈਠਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੰਨਿਆਸੀ ਹੈ; ਪੰਜਵਾਂ ਕੋਈ ਅਵਸਥਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਾਰ੍ਯੁਪਕੁਰ੍ਵਾਣੋ ਨੈष੍ਠਿਕੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਤਤ੍ਪਰਃ
ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਦਾ ਵ੍ਰਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਉਪਕੁਰਵਾਣ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨੈਸ਼ਠਿਕ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਮੂਲ ਨਾਲ ਲਗਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਉਪਕੁਰ੍ਵਾਣਕੋ ਜ੍ਞੇਯੋ ਨੈष੍ਠਿਕੋ ਮਰਣਾਨ੍ਤਿਕਃ
ਉਪਕੁਰਵਾਣਾ ਵੱਖਰਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਨੈਸ਼ਠਿਕ ਮਰਨ ਤੱਕ ਆਪਣਾ ਵ੍ਰਤ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਕੁਟੁਮ੍ਬਭਰਣੇ ਯਤ੍ਤਃ ਸਾਧਕੋ ऽਸੌ ਗृਹੀ ਭਵੇਤ੍
ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਰੋਟੀ-ਰੋਜ਼ੀ ਲਈ ਜੁਟਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਏਕਾਕੀ ਯਸ੍ਤੁ ਵਿਚਰੇਦੁਦਾਸੀਨਃ ਸ ਮੌਕ੍ਸ਼ਿਕਃ
ਜੋ ਇਕੱਲਾ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਲਗਾਵ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ, ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯੇ ਚੈਵ ਨਿਰਤੋ ਵਨਸ੍ਥਸ੍ਤਾਪਸੋ ਮਤਃ
ਜੋ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤਪਸੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਾਂਨ੍ਯਾਸਿਕਃ ਸ ਵਿਜ੍ਞੇਯੋ ਵਾਨਪ੍ਰਸ੍ਥਾਸ਼੍ਰਮੇ ਸ੍ਥਿਤਃ
ਜੋ ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਨਿਆਸੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜ੍ਞਾਨਾਯ ਵਰ੍ਤਤੇ ਭਿਕ੍ਸ਼ੁਃ ਪ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ ਪਾਰਮੇष੍ਠਿਕਃ
ਜੋ ਗਿਆਨ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਭਿਖਾਰੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਸੰਨਿਆਸੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਮ੍ਯਗ੍ ਦਰ੍ਸ਼ਨਸਂਪਨ੍ਨਃ ਸ ਯੋਗੀ ਭਿਕ੍ਸ਼ੁਰੁਚ੍ਯਤੇ
ਜਿਸ ਕੋਲ ਸੱਚੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੈ, ਉਹ ਯੋਗੀ ਤੇ ਭਿਖਾਰੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕਰ੍ਮਸਨ੍ਯਾਸਿਨਃ ਕੇਚਿਤ੍ ਤ੍ਰਿਵਿਧਾਃ ਪਰਾਮੇष੍ਠਿਕਾਃ
ਕਈ ਕਰਮ ਛੱਡਣ ਵਾਲੇ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਸੰਨਿਆਸੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਤृਤੀਯੋਤ੍ਯਾਸ਼੍ਰਮੀ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੀ ਯੋਗਮੁਤ੍ਤਮਮਾਸ੍ਥਿਤਃ
ਜੋ ਉੱਚਤਮ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਤੀਜੇ ਤੇ ਆਖਰੀ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤृਤੀਯੇ ਚਾਨ੍ਤਿਮਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਭਾਵਨਾ ਪਾਰਮੇਸ਼੍ਵਰੀ
ਤੀਜੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਭਾਵਨਾ ਆਖਰੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵੇषੁ ਵੇਦਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇषੁ ਪਞ੍ਚਮੋ ਨੋਪਪਦ੍ਯਤੇ
ਸਾਰੇ ਵੇਦ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਵਾਂ ਆਸ਼ਰਮ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ।
ਦਕ੍ਸ਼ਾਦੀਨ੍ ਪ੍ਰਾਹ ਵਿਸ਼੍ਵਾਤ੍ਮਾ ਸृਜਧ੍ਵਂ ਵਿਵਿਧਾਃ ਪ੍ਰਜਾਃ
ਸਰਵਵਿਆਪਕ ਆਤਮਾ ਨੇ ਦਕਸ਼ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: 'ਤੁਸੀਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਕਰੋ।'
ਅਸृਜਨ੍ਤ ਪ੍ਰਜਾਃ ਸਰ੍ਵਾ ਦੇਵਮਾਨੁषਪੂਰ੍ਵਿਕਾਃ
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ, ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ।
ਅਹਂ ਵੈ ਪਾਲਯਾਮੀਦਂ ਸਂਹਰਿष੍ਯਤਿ ਸ਼ੂਲਭृਤ੍
ਮੈਂ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਧਾਰੀ ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਾਪਤ ਕਰੇਗਾ।
ਰਜਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਤਮੋਯੋਗਾਤ੍ ਪਰਸ੍ਯ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਃ
ਰਜ, ਸਤ, ਤੇ ਤਮ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਉਪਜਦਾ ਹੈ।
ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯਂ ਪ੍ਰਣਤਾਸ਼੍ਚੈਵ ਲੀਲਯਾ ਪਰਮੇਸ਼੍ਵਰਾਃ
ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਨਮਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਤਿਸ੍ਤ੍ਰਸ੍ਤੁ ਭਾਵਨਾ ਰੁਦ੍ਰੇ ਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਸਤਤਂ ਦ੍ਵਿਜਾਃ
ਹੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ ਹੋਏ, ਰੁਦਰ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕੇ ਦੀ ਧਿਆਨ ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਦੇਵਸ੍ਯਾਕ੍ਸ਼ਰਭਾਵਨਾ
ਦੂਜਾ ਧਿਆਨ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਅਟੱਲ ਰੂਪ ਉੱਤੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਭਜ੍ਯਸ੍ਵੇਚ੍ਛਯਾਤ੍ਮਾਨਂ ਸੋ ऽਨ੍ਯਰ੍ਯਾਮੀਸ਼੍ਵਰਃ ਸ੍ਥਿਤਃ
ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਆਪ ਨੂੰ ਵੰਡ ਕੇ, ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਰਾਜਾ ਵਜੋਂ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਪੁਰੁषਃ ਪਰਤੋ ऽਵ੍ਯਕ੍ਤਾਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਤ੍ਵਂ ਸਮੁਪਾਗਮਤ੍
ਉਹ ਸਰਵੋਤਮ ਪੁਰਖ, ਜੋ ਅਪਰਗਟ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।