ਕੂਰ੍ਮਪੁਰਾਣਮ੍

ਕੌਸ਼ਿਕੀ, ਜੋ ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ਼ਵਰਾਂ ਦੀ ਪੀੜ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਉਹ ਮੰਗਲਮਈ ਹੈ, ਜਨਮ–ਮਰਨ ਦੇ ਚਕਰ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸਮਾ-ਵੇਦ ਦੀ ਗੀਤ ਵਾਂਗ, ਭਵ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਵਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਰਵੋਤਮ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ, ਹਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦਾਗ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ, ਸਦਾ ਪੂਰਨ, ਰੋਗ ਰਹਿਤ। ਉਹ ਨਿਰਵਿਕਲਪ, ਨਿਰਵਿਧਨ, ਨਮ੍ਰਤਾ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਨਮ੍ਰਤਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ। ਦੁਰਗਾ ਮਹਾ ਦੇਵੀ, ਵਾਸੁਦੇਵ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਯ ਹੈ, ਜਰਾਵਸਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਵੇਦਾਂਤ ਵਿੱਚ ਵਰਣਿਤ ਲਕੜੀ। ਉਹ ਯੋਗ ਮਾਇਆ ਹੈ, ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਦੁਆਰਾ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ, ਮਹਾ ਮਾਇਆ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ। ਉਹ ਬੀਜ ਦੇ ਅੰਕੁਰਣ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ, ਮਹਾ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਗੂੜ੍ਹ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੀ। ਉਹ ਪਰਿਵਰਤਨ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ, ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਗਣ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੇਵਿਤ। ਉਹ ਮਹਾ ਰਾਤ ਹੈ, ਸ਼ਿਵ ਲਈ ਆਨੰਦਮਈ, ਸ਼ਚੀ, ਮੰਦ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦੀ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਲੀ। ਅੰਬਿਕਾ, ਗੁਪਤ, ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ, ਮਹਾ ਆਸਨ, ਮਾਰੁਤਾਂ ਦੀ ਧੀ। ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਜਠਰ ਅਤੇ ਮਾਤਾ, ਜਨਮ–ਮਰਨ–ਜਰਾ ਤੋਂ ਪਰੇ। ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ, ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ, ਤ੍ਰਿਨੈਨੀ, ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਕਰਦੀ। ਉਹ ਅਜੀਵਨ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੈ ਜਾਂਦੀ, ਬ੍ਰਹਮਨ ਦੇ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਲੀਨ ਕਰਦੀ। ਉਹ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ, ਮਹਾ ਰਾਤ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਚਕਰ ਨੂੰ ਘੁੰਮਾਉਣ ਵਾਲੀ। ਜਗਾਉਣ ਵਾਲੀ, ਸਭ ਕੁਝ ਸਹਿਣ ਵਾਲੀ, ਸਭ ਨਿਸ਼ਚਿਆਂ ਦੀ ਸਾਕਸ਼ੀ। ਜੀਵ ਦੀ ਸ਼ੁਧ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਸ਼ੁਧਤਾ ਦਾ ਸਰੂਪ, ਤਿੰਨ ਮਲਾਂ ਦੀ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਲੀ। ਬਿਨਾ ਆਸਰੇ, ਬਿਨਾ ਸੰਭਾਲ, ਬਿਨਾ ਅੰਕੁਰ ਵਾਲੇ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ। ਉੱਚ-ਨੀਚ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਜਾਣਦੀ, ਮਹਾ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਉਤਪੱਤੀ। ਗਿਆਨ ਦਾ ਸਰੂਪ, ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਹਜ਼ਾਰ ਮੁਖੀ ਤੋਂ ਜਨਮੀ। ਧੋਣ ਵਾਲੀ, ਸਰਵਤੱਤਵ, ਸਰਵ-ਵਿਆਪੀ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਈ, ਕਮਲ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਵਾਲੀ। ਅਕਾਸ਼ ਦੀ ਲਕੜੀ, ਸਿੰਘ ਰਥ, ਵਿਵੇਕਮਈ, ਅਣਗਣ ਪ੍ਰਕਾਸ਼। ਅਣ-ਸਪ੍ਰਸ਼ਟ, ਗੁੰਝੀ ਹੋਈ, ਕਮਲ, ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਵਾਸ। ਵਾਕ ਦੇਵੀ, ਬ੍ਰਹਮਨ ਦਾ ਅੰਸ਼, ਅੰਸ਼ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਅੰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਸਰੋਤ। ਅਕਾਸ਼ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਕਰਮ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਸਰਵੋਤਮ ਮਾਰਗ। ਨਿਰਭਾਗ ਅਤੇ ਭਾਗਵਾਨੀ, ਵਾਂਸਲੀ ਵਜਾਉਣ ਵਾਲੀ, ਵਾਂਸਲੀ ਲੈਣ ਵਾਲੀ। ਭੈਣ, ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਪੂਰਨ, ਸਮੇਂ ਦੀ ਕਰਤਰੀ। ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ, ਯੋਗ ਦੀ ਮਾਤਾ, ਗੰਗਾ, ਜਗਤ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਦੀ ਰਾਣੀ। ਗੁਣਵਤੀ, ਕਮਲ-ਪੋਕ, ਭੋਗਣ ਵਾਲੀ, ਇੰਦਰ-ਪੁਰੀ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ। ਪੰਜ ਬ੍ਰਹਮਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ, ਅੰਤਿਮ ਅਰਥ ਦਾ ਸਰੂਪ। ਮੋਹਕ, ਮਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆਕ, ਤਪਸਵੀ, ਵੇਦ ਦਾ ਸਰੂਪ। ਮਾਤਾ, ਯੋਗ ਦੇ ਸਵਾਮੀਆਂ ਦੀ ਰਾਣੀ, ਮਹਾ ਸ਼ਕਤੀ, ਮਨ ਦਾ ਸਰੂਪ। ਦਿਵ੍ਯ ਕੁੰਆਰੀ, ਪੂਜਾ ਯੋਗ, ਸੁਰਭੀ, ਨੰਦਿਨੀ, ਨੰਦੀ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤ। ਸਭ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਪਰਿਪੂਰਨ, ਇੱਛਾ-ਯੋਗ, ਇੱਛਾ ਦੀ ਸਰਵੋਤਮ ਰਾਣੀ। ਕੁਸ਼ਮਾਂਡੀ, ਧਨ–ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਸੁਗੰਧਮਈ, ਸੁਗੰਧ ਦੇਣ ਵਾਲੀ। ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਿਲੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ, ਖਜਾਨਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆਕ, ਸੁਭਾਗਾ, ਪੀਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ। ਆਦਿ, ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਕਮਲ ਤੋਂ ਜਨਮੀ, ਗਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਯੁੱਧ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤ। ਦੁਰਗਾ, ਕਾਤਿਆਯਨੀ, ਭਯੰਕਰ ਚੰਡਿਕਾ, ਚਰਚਿਕਾ, ਸ਼ਾਂਤ ਸਰੂਪ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾ ਦੇਵੀ ਕੌਸ਼ਿਕੀ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਮਹਿਮਾਵਾਂ, ਸਰੂਪਾਂ, ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਦਾ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ, ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਪੀੜ ਦੂਰ ਕਰਦੀ, ਅਤੇ ਸਰਵ ਆਦਿ–ਅੰਤ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ।