ਕੂਰ੍ਮਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਸ ਉਪਾਖਿਆ ਵਿੱਚ, ਮਨ ਨੂੰ ‘ਈਸ਼ਾਨੀ’ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਸਮਝਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਸਾਰੇ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਨ ਦੀ ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਸਾਰੇ ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂਤ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਜੋ ਜੋਗੀ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ਮਹਾਨ ਦੇਵੀ ਦੀ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰਦੇ ਹਨ। ਉਹੀ ਜੋਗੀ ਇਸ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਜੋ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਨੰਤ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਆਤਮ-ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਦਾ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰਕ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸ਼ਿਵਾਤਮਿਕਾ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਆਵੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇੱਕ ਵਾਰ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਪਾਰਵਤੀ, ਜੋ ਪਰਮ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲਈ। ਉਸ ਵੇਲੇ, ਹਿਮਾਵਤ ਦੀ ਪਤਨੀ ਮੇਨਾ ਨੇ ਪਰਵਤਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਆਖੇ: "ਉਹ ਸਾਡੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਫਲ ਵਜੋਂ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਜਨਮੀ ਸੀ।" ਉਹ ਦੇਵੀ ਜਟਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ, ਚਾਰ ਚਿਹਰੇ, ਤਿੰਨ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਤੇ ਬੜੀ ਤੇਜਸ਼ੀਲ ਸੀ। ਉਹ ਨਿਰਗੁਣ ਵੀ ਸੀ, ਸਗੁਣ ਵੀ, ਸਭ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਗਟ, ਪਰ ਅਸਤੀ ਤੇ ਨਾਸਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸੀ। ਹਿਮਾਵਤ, ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਉਸ ਪਰਮ ਲਾਡਲੀ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, "ਹੇ ਸੁਮਧੁਰ! ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਹੈਂ, ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਪੁੱਛਾਂ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ।" ਜੋ ਜੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਅਭੈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਇਕੋ ਇਕ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਇੱਛੁਕ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਦੀਵੀ ਆਧਿਕਾਰ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ। ਦੇਵੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਿੰਦੀ ਹਾਂ, ਮੇਰਾ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸਰੂਪ ਵੇਖ।" ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪਰਮ, ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਪ੍ਰਲਯ ਅੱਗਾਂ ਵਰਗੀ ਲਪਕਦੀ। ਉਸ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਤੇ ਸੂਰ (ਜੰਗਲੀ ਸੂਰ) ਸੀ, ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਡਰਾਉਣਾ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰ ‘ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ, ਤੇ ਉਹ ਦਸ ਮਿਲੀਅਨ ਚੰਦ੍ਰਮਾਵਾਂ ਵਰਗੀ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਮਾਲਾਵਾਂ ਤੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਤੇ ਸੁਗੰਧਤ ਤੇਲਾਂ ਨਾਲ ਅੰਕਿਤ ਸੀ। ਉਹ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦੇ ਅੰਡ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੀ, ਅੰਡ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਵੀ, ਅਤਿ ਪਰਮ, ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਦੋਵੇਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਵਿਅਪਕ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਕਮਲ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਇੰਦਰ, ਉਪਿੰਦਰ ਤੇ ਜੋਗੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਪੂਜਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਹਿਮਾਵਤ ਨੇ ਉਸ ਪਰਮ ਲਾਡਲੀ ਨੂੰ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਅਪਕ ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਵੇਖਿਆ। ਡਰ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਪਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਅਨੰਦ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਉਹ ਰਾਜਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਪਰਮ ਲਾਡਲੀ ਦੀ ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਠ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ, ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਮਹਾ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਸਦੀਵੀ, ਸਥਿਰ ਤੇ ਪਰਮ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਦਿ ਰਹਿਤ, ਅਕਸ਼ਯ, ਪਵਿੱਤਰ, ਦਿਵ੍ਯ ਸਰੂਪ, ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਵਿਅਪਕ ਤੇ ਅਡੋਲ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਮਹਾ ਸ਼ਕਤੀ, ਸੱਚੀ, ਮਹਾ ਦੇਵੀ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਹੈ। ਉਹ ਨੰਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਦੀ ਆਤਮਾ, ਗਿਆਨ ਦਾ ਸਰੂਪ, ਜੋਤਿ ਰੂਪ, ਅਮਰ ਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਰੂਪ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ, ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਆਧਾਰ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਤੇ ਅਮਰ ਹੈ। ਉਹ ਯਜ੍ਨ ਹੈ, ਆਦਿ ਜਨਮੀ, ਅਮਰਤਾ ਦਾ ਨਾਭੀ, ਤੇ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਹੈ। ਉਹ ਪ੍ਰਾਣ ਦੀ ਮਾਲਕਣ, ਪ੍ਰਾਣ ਰੂਪ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੀ ਰਾਣੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਨਿਯੰਤਰਕ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਦੇਵੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ, ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ, ਮਹਾ ਜੋਗ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਦੇਵੀ ਹੈ। ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸਰੋਤ, ਪੂਰਨ, ਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਮੂਲ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾ ਦੇਵੀ ਦੇ ਪਰਮ ਰੂਪ, ਉਸ ਦੀ ਮਹਿੰਮਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਉਲਲੇਖ, ਇੱਥੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।