ਹੰਸ ਰੂਪ, ਜੋ ਪ੍ਰਾਣ ਵਲੋਂ ਆਇਆ, ਫਿਰ ਕਪਿਲਾ ਬਣਿਆ, ਜੋ ਸਾਰੀਆਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਦਾ ਰੂਪ ਅਤੇ ਸਦਾ-ਥਿਰ ਹੈ। ਮਾਂ, ਪਿਓ, ਮਹਾਦੇਵ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਮਰਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਆਦਿ-ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਬਾਰੇ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਸੁਣ। ਕਾਲ-ਅੱਗ, ਜੋ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁਆਹ ਕਰਨ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਅੰਤ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅੱਗ ਪੂਰੇ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਨੂੰ, ਦੇਵਤਿਆਂ, ਦੈਤਿਆਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਸਮੇਤ, ਸਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਸਾਰੀਆਂ ਲੌਕਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸੱਤ-ਸੱਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਰ-ਨਾਸਕ ਅੱਗ ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਹੀ ਵੇਦਿਕ ਗਿਆਨ, ਗਵਾਹ ਵਜੋਂ, ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਨਾਲ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਅਸਮਾਨ ਦੇ ਗੁੰਬਦ ਨੂੰ, ਸੂਰਜਾਂ, ਚੰਦ੍ਰਮਿਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹੱਥਾਂ, ਪੈਰਾਂ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲਾ, ਮਹਾਬਲੀ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਫੜੇ ਹੋਏ, ਬਾਘ ਦੀ ਖਾਲ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ, ਜੋਗ-ਆਧਿਪਤ੍ਵ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ, ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਤਾਂਡਵ ਨ੍ਰਿੱਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੋਗ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਭਗਵਾਨ, ਜੋ ਚਾਨਣ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਪੂਰੇ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋ ਧਰਤੀ ਆਪਣੇ ਗੁਣਾਂ ਸਮੇਤ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਅੱਗ ਆਪਣੇ ਗੁਣਾਂ ਸਮੇਤ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਿੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਕਾਸ਼ ਵੀ ਆਦਿ-ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਗੁਣਾਂ ਸਮੇਤ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਸਤ੍ਤਵਿਕਤਾ ਵੀ ਵੈਕਾਰਿਕ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿਘਟਨ ਸਮੇਂ ਮਹੱਤ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਵ੍ਯਕਤ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਰਚਣ ਵਾਲੀ ਜਠਰ ਹੈ, ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਇਕ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਦਿ-ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਪਰਮ-ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਘਟਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਇਹ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਦਿ-ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਜੋ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਜਠਰ ਹੈ, ਮਾਇਆ ਦਾ ਤੱਤ ਹੈ, ਜੋ ਅਚੇਤਨ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਡੇ, ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ, ਗਵਾਹ ਅਤੇ ਸਭ ਦੇ ਪਿਤਾਮਹ ਦੀ ਸਤਕਾਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਆਦਿ-ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਆਖਰੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੱਕ, ਰੁਦ੍ਰ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਸਾੜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਸ਼ੰਕਰ ਹੀ ਆਖਰੀ ਵਿਘਟਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਸ਼ਕਤੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੀ ਤੇ ਭਟਕਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਾਰਾਇਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਵੀ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਉਹ ਆਦਿ-ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ, ਜੋ ਪੱਚੀਸ ਤੱਤਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਾਕਤਾਂ—ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਣੁ ਅਤੇ ਈਸ਼—ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਤੱਤ ਹੈ, ਜੋ ਚੇਤਨਾ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਇੰਦਰ, ਆਦਿਤਿਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਮਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਯਜਨਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਮਹਾਨਤਾ ਕਰਕੇ, ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਨਿਰਗੁਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਰੀਰ ਰਚਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਲੀਲਾ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪ ਹੀ ਖਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰੁਦ੍ਰ ਹੀ ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਦਾਤਾ ਹਨ—ਇਹ ਵੀ ਵੇਦਿਕ ਗਿਆਨ ਹੈ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਹੇਸ਼ਵਰ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ, ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵਜੋਂ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਵਿਸ਼ਣੁ ਦੀ ਸਤਕਾਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਹੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।