ਕੂਰ੍ਮਪੁਰਾਣਮ੍

ਦੇਵਦਾਰੂ ਅਰਣ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਕੁਝ ਪੱਤਿਆਂ ਅਤੇ ਸਬਜ਼ੀਆਂ 'ਤੇ ਜੀਊਂਦੇ, ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਦੇ, ਤੇ ਹੋਰ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ 'ਤੇ ਹੀ ਨਿਰਭਰ ਰਹਿੰਦੇ। ਉਹ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਸਮਾਂ ਉਚੇਤ ਆਚਰਨ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਲਗਾ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਗਰਤੀ ਵਾਸਤੇ, ਵਾਹ-ਵਾਹ ਬਲਦ-ਧਾਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਜਗਾਈ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ, ਕਰੁਣਾਮਈ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਜੋ ਸਭ ਉੱਤੇ ਦਇਆਵਾਨ ਹੈ, ਆਪ ਦੇਵਦਾਰੂ ਅਰਣ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਲਿਤ ਮਸ਼ਾਲ ਸੀ, ਅੱਖਾਂ ਲਾਲ-ਪੀਲੀਆਂ ਜਗਮਗਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਕਦੇ ਉਹ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਨੱਚਦੇ, ਕਦੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੁਕਾਰਦੇ। ਆਪਣੇ ਮਾਇਆ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ, ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਉਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਮਾਤਾ ਜੀ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਉਸ ਅਰਣ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈਆਂ। ਸਭ ਰਿਸ਼ੀ-ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਹੋਰ ਅਨੇਕ, ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿਕ ਦੇ ਨਾਲ, ਭਵਨਾਥ ਦੀ ਅਥਰਵਸ਼ੀਰਸ ਸੂਕਤ ਨਾਲ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਸਤਿਕਾਰ ਭਾਵ ਨਾਲ ਉਚਾਰਨ ਕਰਦੇ—"ਤਿੰਨ ਨੇਤ੍ਰ ਵਾਲੇ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਧਾਰੀ, ਵਰਦਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰ ਨੂੰ ਸਭ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ ਪਰ ਆਪ ਅਲਿਪਤ ਹੋ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਪ੍ਰੇਮੀ, ਭੈਰਵ ਰੂਪ ਧਾਰੀ, ਸੰਯਮੀ, ਸ਼ਾਂਤ, ਤਪਸਵੀ, ਤੇ ਹਰਾ—ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੀਭ ਲਪਕਦੀ, ਨੀਲੇ ਕੰਠ ਵਾਲੇ, ਸੋਨੇ ਦੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਸਜੇ, ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਯੋਗ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਘਨੇ ਬੱਦਲ ਵਰਗਾ ਰੰਗ, ਦੰਤਧਾਰੀ, ਅੱਗ ਵਰਗਾ ਬੀਜ—ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਹੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਮਹਾਦੇਵ, ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਹੋ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਸੋਨੇ ਅਤੇ ਜਲ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲੇ, ਮੁੰਡਿਤ, ਸਪਾਂ ਨਾਲ ਲਪੇਟੇ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਅੰਤ—ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਜੋ ਕੁਝ ਮੂੜਤਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਮਾਫ ਕਰਨਾ; ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਸਾਡਾ ਆਸਰਾ ਹੋ।" ਉਹ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ—"ਹੇ ਸ਼ੰਕਰ, ਤੁਹਾਡੀ ਸਮਝ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿਕ ਲਈ ਵੀ ਅਗਮ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਤੁਹਾਡੀ ਯੋਗ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੋਇਆ।" ਫਿਰ, ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ, ਉਹ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ—"ਸਾਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਵਿਖਾਓ।" ਤਦ ਸ਼ੰਕਰ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਉੱਚਤ, ਪਰਮ ਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ। ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀ ਖੜੇ ਹੋਏ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਅਤਿ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਨਮਨ ਕੀਤੀ। ਭ੍ਰਿਗੁ, ਅੰਗਿਰਸ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਆਦਿਕ ਨੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੇਵ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕਰਕੇ ਪੁੱਛਿਆ—"ਕੀ ਸਦਾ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੀਏ ਜਾਂ ਯੋਗ ਨਾਲ? ਕੀ ਸੇਵਾ ਯੋਗ ਹੈ, ਕੀ ਨਹੀਂ? ਇਹ ਸਾਰਾ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ।" ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ—"ਇਹ ਸਭ ਪਹਿਲਾਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੂੰ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਸਮਝਾਇਆ ਸੀ। ਸਾਂਖਯ ਅਤੇ ਯੋਗ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਸ਼ੁੱਧ ਗਿਆਨ ਹੀ ਸੱਚੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਸਿਰਫ ਸ਼ੁੱਧ ਸਾਂਖਯ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਵਿਅਰਥ ਹੀ ਮਿਹਨਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਮੂੜਤਾ ਦੇ ਮੂਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਆਇਆ ਹਾਂ। ਇਸ ਨੂੰ ਯਤਨ ਕਰਕੇ ਜਾਣੋ, ਸੁਣੋ ਅਤੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਵੇਖੋ।" "ਸਾਂਖਯ ਦੀ ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸਦਾ ਆਨੰਦਮਈ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੈ। ਇਹ ਨਿਰਮਲ ਮੁਕਤੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਅਵਸਥਾ ਹੈ। ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ, ਤਪਸਵੀ, ਮੈਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਵਜੋਂ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।