ਕੂਰ੍ਮਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਚੌਥੇ ਪੜਾਅ ’ਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੈਰਾਗੀ ਹੋਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਕਈ ਮਹੀਨਿਆਂ ਜਾਂ ਪੂਰੇ ਸਾਲ ਦੀ ਕਮਾਈ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਪਾਸ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੁੱਝ ਪੁਰਾਣੇ ਕੱਪੜੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਪੱਤੇ, ਜੜ੍ਹਾਂ ਤੇ ਫਲ ਹਨ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਤੋਖ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਉਹ ਪੱਥਰ ਦੀ ਚੱਕੀ ਨਾਲ ਪਿਸ ਕੇ ਖਾਣਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਪੱਕੇ ਹੋਏ ਫਲ ਹੀ ਖਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ’ਚ ਵੀ ਵੱਡੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਕਈ ਵਾਰੀ ਚੌਥੇ ਪਹਰ ’ਚ ਹੀ ਇਕ ਵਾਰੀ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਅੱਠਵੇਂ ਪਹਰ ’ਚ। ਹਰ ਪੱਖਵਾਰੇ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵਾਰੀ ਹੀ ਜੌ ਦੇ ਉਬਲੇ ਹੋਏ ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਖੀਰ ਵਰਗੇ ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਪੇਟ ਭਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਵੈਖਾਨਸਾ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਜੋ ਕੁਝ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੀ ਨਾਲ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੈਰਾਗੀ ਕਦੇ ਖੜ੍ਹਾ ਰਹਿੰਦਾ, ਕਦੇ ਬੈਠਾ ਰਹਿੰਦਾ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਅਡੋਲਤਾ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ। ਜੜ੍ਹੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਉਹ ਗਿੱਲੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨ ਕੇ ਆਪਣੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਉਹ ਇਕ ਪੈਰ ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਰਹਿੰਦਾ ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਤੋਂ ਹੀ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ ਉਹ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ ਪੱਤੇ ਖਾਂਦਾ ਜਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਠੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅਥਰਵਸ਼ੀਰਸ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵੈਦਾਂਤ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਾਲੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਮृਗਚਰਮਾ ਅਤੇ ਉਪਰਲੇ ਕੱਪੜੇ ਨਾਲ, ਸਫੈਦ ਜਨੇਊ ਪਹਿਨ ਕੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅੱਗ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ, ਨਾਂ ਹੀ ਕਿਸੇ ਇਕ ਥਾਂ ਵੱਸਦਾ ਹੈ—ਸਦਾ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲਾ ਮੂਨਿ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਥਾਂ, ਹੋਰ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਅਰਨ੍ਯਵਾਸੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ, ਉਹ ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਹਥੇਲੀ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਟੁੱਟੇ ਭਾਂਡੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਭਿਖਿਆ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਦਿਆਵਾਂ, ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਜਾਪ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਉਹ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਜਾਂ ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਣ ਦੀ ਹਵਨ ਕ੍ਰਿਆ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਆਖ਼ਰਕਾਰ, ਉਹ ਓਥੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੀਵਨ ਦੇ ਚੌਥੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ, ਢੰਗ ਨਾਲ, ਵੈਰਾਗੀ ਬਣ ਕੇ ਬਿਤਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ, ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨਿਯੁਕਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਉਹ ਵੈਰਾਗ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜੇਕਰ ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਪੱਕੀ ਹੋਈ ਵਾਸਨਾ ਨਾਲ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਣ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਹੋਰ ਲੋਕ, ਜੋ ਕਰਮ ਛੱਡਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗਿਆਨ ਤਿਆਗੀ ਹੈ। ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੇਦ ਤਿਆਗੀ ਹੈ। ਜੋ ਮਹਾਨ ਯਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਰਮ ਤਿਆਗੀ ਹੈ। ਐਸੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਕੋਈ ਨਿਯਤ ਕਰਮ ਜਾਂ ਬਾਹਰੀ ਚਿਨ੍ਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਉਹ ਪੁਰਾਣੇ ਕੱਛੇ ਪਹਿਨ ਸਕਦਾ ਜਾਂ ਨੰਗਾ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਸਦਾ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੈਰਾਗੀ ਤੇ ਨਿਰਵਾਸਨਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਨਾ ਮੌਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਕੇ, ਉੱਚਤ ਯੋਗੀ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਇਕ ਰੂਪ ਹੋਣ ਯੋਗ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਗੇਰੂਆ ਚੋਲਾ ਪਹਿਨਦਾ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਭਿਖਿਆ ਤੇ ਜੀਵਨ ਨਿਰਵਾਹ ਕਰਦਾ, ਪਰ ਕਦੇ ਵੀ ਇੱਕ ਹੀ ਘਰ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦਾ। ਉਸ ਲਈ ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪ੍ਰਾਇਸ਼ਚਿੱਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਅਹਿੰਸਾ ਕਰਦਾ, ਮੌਨ ਰਹਿੰਦਾ ਤੇ ਹਰ ਵਾਸਨਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਬੋਲੀ ਸੱਚ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਕਰਮ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਮਨ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨ੍ਹਾਉਣ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ, ਕਮੰਡਲ ਲੈ ਕੇ ਸਾਫ਼ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਵਾਲੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਹਮ-ਸੂਤਰਾਂ ਦੀ ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਐਸਾ ਵੈਰਾਗੀ, ਜੋ ਆਤਮ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਨ੍ਹਾ ਕੇ ਤੇ ਆਚਮਨ ਕਰਕੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਮੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।