ਕੂਰ੍ਮਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਮਹਾਨ ਦੇਵ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਧਿਆਨ ਨਾਲ, ਪੂਰੀ ਇਕਾਗਰਤਾ ਨਾਲ, ਈਸ਼ਾਨ, ਰੁਦ੍ਰ ਜਾਂ ਤ੍ਰਯੰਬਕ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। 'ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ' ਆਖ ਕੇ, ਉਹ ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਸਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਣ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਕਟਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੱਸਦੇ ਦਿਵਿਆ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਇਕਾਗਰ ਮਨ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪੰਜ ਮਹਾ-ਯਜਨਾਂ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਯਜਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਯਜਨ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਯਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਯਜਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਸਵਾਧਿਆਇ, ਅਰਥਾਤ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਗੱਠ ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਸ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਕੁਸ਼ਾ ਫੜ ਕੇ, ਉਹ ਧਿਆਨ ਲਗਾ ਕੇ ਵੈਸ਼ਵਦੇਵ ਯਜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਘਰ ਦੇ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਭੋਜਨ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਦੀਵੀ ਨਿਯਮ ਹੈ। ਇਹ ਜੀਵ-ਯਜਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪੰਛੀਆਂ ਆਦਿ ਲਈ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਭੋਜਨ ਦੀ ਬਲੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਵੈਦਿਕ ਜਨਮ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਇਹ ਜੀਵ-ਯਜਨ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸਵੇਰੇ ਤੇ ਸ਼ਾਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਯਜਨ ਹੈ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਲਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਯਜਨ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜੋ ਵੈਦਾਂ ਦੇ ਅਸਲ ਅਰਥ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੋਵੇ। ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ, ਮਨ, ਬੋਲ ਤੇ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਅਤਿਥੀ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦਾਨ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਕਈ ਵਾਰੀ ਬਹੁਤ ਤੇ ਕਈ ਵਾਰੀ ਨਾਸ ਕਰ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਅਤਿਥੀ ਦੀ ਸਾਮਰਥ ਅਨੁਸਾਰ ਇਜ਼ਤ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਤਿਥੀ ਦਾ ਹੱਕ ਹੈ। ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਸ ਅਨੁਸਾਰ, ਲਾਲਚ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਭੋਜਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਆਦਰ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਭੋਜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਭੋਜਨ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਪਰ ਜੇ ਕੋਈ ਮੂੜ੍ਹ ਆਤਮਾ ਇਕੱਲਾ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਵੀ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਨਾਸ ਕਰ ਦੇਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਖਾਣ ਪੀਣ ਵਿੱਚ ਅਸਮਝੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮੁੜ ਸੂਰ (ਸੂਅਰ) ਵਾਂਗ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠਦਾ ਹੈ, ਪੈਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ। ਜੇ ਉਹ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੱਚਾਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਮਨੁ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਵਰਤ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਮੂੰਹ ਨਮੀ ਕਰਕੇ, ਗੁੱਸੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਪੰਜ ਨਮੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। 'ਤੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਾ ਆਵਰਨ ਹੈਂ' ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰ ਕੇ, ਉਹ ਪਾਣੀ ਦੀ ਛਿੜਕਾਅ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਪਹਿਲਾਂ ਅਪਾਨ ਤੇ ਫਿਰ ਵਿਆਨ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਅਰਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਵਿਅਕਤੀ ਇਹ ਅਸਲ ਸਵਰੂਪ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਇਹ ਭੇਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਨਾਲ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਆਤਮਾ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੂੰਹ ਧੋ ਕੇ, 'ਇਹ ਗਾਂ ਹੈ' ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰ ਕੇ ਮੁੜ ਧੋਦਾ ਹੈ। 'ਤੂੰ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੀ ਗੰਢ ਹੈਂ' ਆਖ ਕੇ, ਉਹ ਆਪਣਾ ਹਿਰਦਾ ਛੂਹਦਾ ਹੈ। ਹੱਥ ਉੱਤੇ ਉਚਾ ਕਰਕੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਯਤ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਹੱਥ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਟਪਕਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਉਸ ਅੱਖਰ ਨਾਲ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਣ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਣ ਦੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ, ਦੋ ਭੋਜਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।