ਕੂਰ੍ਮਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮਹਾਨ ਯੋਗੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਜੀਵਨ-ਵਾਯੂ ਦੀ ਮਹੱਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ। ਉਹ ਵਾਯੂ, ਜੋ ਸਾਡੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਸਹੀ ਨਿਯੰਤਰਣ ਨੂੰ ਹੀ 'ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ' ਜਾਂ 'ਸੰਯਮ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੋ ਤਰੀਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਇੱਕ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਹ ਰੋਕੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ (ਕੁੰਭਕ), ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਹ ਰੋਕਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਮੱਧਮ ਸੰਯਮ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਉਹ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਛੱਤੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ—ਧੀਮੀ, ਮੱਧਮ ਅਤੇ ਉੱਤਮ। ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ, ਉੱਤਮ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ, ਆਨੰਦ ਤੋਂ ਉਪਜਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਗੁਣ ਯੋਗੀਆਂ ਲਈ ਪ੍ਰਾਣ-ਸੰਯਮ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਇੱਕ ਮੰਤਰ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਸ਼ਵਾਸ ਰੋਕ ਕੇ ਉਚਾਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਾਣ-ਸੰਯਮ ਜਾਂ ਕੁੰਭਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਧੀ ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਯੋਗੀਆਂ ਵਲੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਤੁਲਨ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ 'ਕੁੰਭਕ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਜਾਣਿਆ, ਉਹ ਇਸਨੂੰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਸੰਯਮਤਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਮਨ ਨੂੰ ਇਕਾਗ੍ਰ ਕਰਨਾ—ਧਿਆਨ—is the binding of the mind—ਇਹੀ 'ਧਾਰਨਾ' ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕੋਈ ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਸਿਰਫ ਇਕ ਚੀਜ਼ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ 'ਧਿਆਨ' ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਸਤੂ ਉੱਤੇ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹੀ ਯੋਗ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਸਾਧਨ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਧਿਆਨ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਚੱਕਰਾਂ ਤੱਕ ਟਿਕਿਆ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ 'ਸਮਾਧੀ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਸਾਧਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਮਾਰਗ ਹੈ। ਇਸ ਯੋਗ ਸਾਧਨਾ ਲਈ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੈਠ ਕੇ, 'ਪਦਮਾਸਨ'—ਕੰਮਲ ਦੇ ਫੁੱਲ ਵਾਂਗ ਬੈਠਣਾ—ਆਤਮਾ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਆਸਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਧ-ਬੈਠਕ ਆਸਨ ਵੀ ਯੋਗ ਲਈ ਮਹਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 'ਸਵਸਤਿਕ ਆਸਨ' ਵੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਯੋਗੀ ਚਾਹੇ ਅੱਗ ਕੋਲ, ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਸੁੱਕੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਦੇ ਢੇਰ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ, ਉਹ ਯੋਗ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਸ਼ੋਰ, ਡਰ, ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਜਾਂ ਦੀਮਕ ਦੀਆਂ ਬਿੱਲੀਆਂ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨਾਂ 'ਚ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਨਾ ਹੀ ਤਕਲੀਫ ਜਾਂ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਪੀੜਾ ਹੋਣ 'ਤੇ ਯੋਗ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਜਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਯੋਗ ਕਰਨਾ ਸ਼੍ਰੇਸ਼੍ਠ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਯੋਗੀ ਭਗਵਾਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਯੋਗ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ, ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਨਜ਼ਰ ਨੂੰ ਨੱਕ ਦੇ ਅੱਗੇ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਅੱਖਾਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਖੁਲੀਆਂ ਰੱਖ ਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਗਿਆਨ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨ ਡੰਡ, ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਮੂਲ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਵੀ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੰਮਲ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਸੁਵਰਨ ਰੂਪ ਦਾ ਵੀ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। 'ਓਮ' ਰੂਪ ਅਵ੍ਯਕਤ, ਜੋ ਰਸ਼ਮੀ-ਜਾਲ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਵੀ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਲੀਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਆਪ ਨੂੰ ਉਸੇ ਨਾਲ ਇਕ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਜਦ ਉਹ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚਲੇ ਪਰਮ ਕੰਵਲ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਪঁਚਵੀਂ ਪੁਰੁਸ਼ (ਪੁਰੁਸ਼) ਨੂੰ, ਜੋ ਅੱਗ ਦੀ ਲੌ ਜਿਹਾ ਹੈ, ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। 'ਓਮ' ਰੂਪ, ਨਿੱਤ, ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਤੱਤ ਦਾ ਵੀ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਵਿੱਚ, ਪਰਮ ਤੱਤ, ਆਤਮਾ ਦਾ ਸ਼ੁੱਧ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ 'ਓਮ' ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਗਿਆਨ-ਜਲ ਨਾਲ ਭਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ, ਪਰਮ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੇ ਸੱਚੇ ਰੂਪ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਸਾਰੀ ਵੈਦਾਂਤ ਦਾ ਸਾਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਗਿਆਨ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਦਿਆ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ, ਅਰਥਾਤ ਜੋ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸਿੱਖਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਸੰਤੋਖ, ਸਚਾਈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ—ਇਹੀ ਵਰਤਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਗ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਯੋਗੀ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਪਰਮ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਯਮਤ ਕਰਕੇ, ਗਿਆਨ-ਰੂਪ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।