ਕੂਰ੍ਮਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਹ ਕਥਾ ਯੋਗ ਦੇ ਗੁਪਤ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਆਚਾਰ-ਵਿਦੀ, ਤਪਸਿਆ, ਅਤੇ ਆਤਮ-ਸ਼ੁਧੀ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਆਚਾਰ-ਵਿਦੀਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਯੋਗ ਵਿਚ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ। ਤਪਸਿਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਰੂਪ, ਸਰੀਰਕ ਤਪ, ਸਨਿਆਸੀ ਲੋਕ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਮਨ ਦੀ ਸ਼ੁਧੀ ਲਈ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਪਾਠ-ਵਿਦੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ; ਇਹ ਪਾਠ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਤਮਿਕ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੈਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ ਵਿਦਵਾਨ, ਪਾਠ-ਵਿਦੀ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੱਧਰਾਂ ਨੂੰ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਾਠ-ਵਿਦੀ ਮੁਖ-ਉਚਾਰਣ (ਜਪ), ਅਤੇ ਮੰਤਰ ਦੀ ਮੰਦ-ਉਚਾਰਣ (ਮੁਨ-ਜਪ) ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮੁਨ-ਜਪ, ਮੁਖ-ਜਪ ਨਾਲੋਂ ਹਜ਼ਾਰ ਗੁਣਾ ਵਧੀਆ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਨ-ਮੰਦਰ ਵਿਚ ਮੰਤਰ ਦਾ ਦੁਹਰਾਉ, ਸਾਰੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਧਿਆਨ-ਵਿਦੀ ਹੈ। ਸੰਤੋਖ, ਜਿਸਦਾ ਸਰੂਪ ਸੁਖ ਹੈ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਮਨ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਬਾਹਰੀ ਸ਼ੁਧੀ, ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ੁਧੀ, ਮਨ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਪ੍ਰਤੀ ਅਟੁੱਟ ਭਕਤੀ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੈ। ਜੀਵਨ-ਵਾਯੂ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਨਿਯਮਿਤਤਾ 'ਸੰਯਮ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੋ ਤਰੀਕਿਆਂ ਵਿਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਰੋਕ ਕੇ (ਰੋਕ-ਧਾਰਣ) ਜਾਂ ਬਿਨਾ ਰੋਕ-ਧਾਰਣ। ਵਾਯੂ ਦੀ ਮੱਧ-ਸੰਯਮ, ਜੋ ਛਤੀ (36) ਗਿਣਤਾਂ ਵਿਚ ਮਾਪੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੱਧਮ, ਧੀਰ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਪ੍ਰਕਾਰਾਂ ਵਿਚ, ਪਰਮ-ਉੱਤਮ ਸੰਯਮ ਆਨੰਦ ਤੋਂ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਯੋਗੀਆਂ ਲਈ ਵਾਯੂ-ਸੰਯਮ ਦਾ ਲਕੜ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਮਨ-ਮੰਤ੍ਰ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਵਾਯੂ ਰੋਕ ਕੇ ਜਪਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਾਯੂ-ਸੰਯਮ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ, ਯੋਗੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਜਿਸ ਸੰਤੁਲਨ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ 'ਕੁੰਭਕ' ਵਜੋਂ ਵਿਖਿਆਤ ਹੈ। ਸੰਯਮ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਵਿਆਖਿਆਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚਣ (ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ) ਵਜੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਥਾਨਾਂ 'ਤੇ, ਧਿਆਨ ਮਨ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਣ ਵਾਲੀ ਕਿਰਿਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਹੋਰ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਉਹ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਧਿਆਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਗਿਆਨ ਸਿਰਫ਼ ਧਿਆਨ-ਵਸਤੂ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਯੋਗ ਦਾ ਸਰਵੋਚ ਉਪਾਏ ਹੈ। ਧਿਆਨ, ਬਾਰਾਂ ਚੱਕਰਾਂ (ਬਾਰਾਂ ਗਿਣਤਾਂ) ਤੱਕ, 'ਸਮਾਧੀ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਉਪਾਓਂ ਵਿਚ, ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਸਥਿਰ ਬੈਠਣਾ, 'ਪਦਮ-ਆਸਨ' ਨੂੰ ਆਤਮ-ਸਥਾਨ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਆਸਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਅਧ-ਬੈਠਾ ਆਸਨ ਯੋਗ-ਅਭਿਆਸ ਲਈ ਸਰਵੋਚ ਉਪਾਏ ਹੈ। ਸਥਿਰ ਬੈਠਣਾ, 'ਸਵਸਤਿਕ ਆਸਨ' ਵੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਆਸਨ ਹੈ। ਯੋਗੀ ਅੱਗ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਪਾਣੀ ਵਿਚ, ਜਾਂ ਸੁੱਕੀ ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਢੇਰ 'ਤੇ ਅਭਿਆਸ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸ਼ੋਰ, ਡਰ, ਜਾਂ ਮੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਚਿਟੀਆਂ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਨਹੀਂ। ਨਾ ਹੀ, ਜਦੋਂ ਸਰੀਰਕ ਪੀੜਾ ਜਾਂ ਮਨ ਦੀ ਉਲਝਣ ਹੋਵੇ, ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ, ਜਾਂ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਮੰਦਰ ਵਿਚ, ਯੋਗੀ ਜੋ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਭਕਤ ਹੈ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਯੋਗ ਵਿਚ ਲੀਨ ਰਹੇ। ਯੋਗੀ, ਜੋ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੇਂਦਰਤ ਹੈ, ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਕਰੇ। ਨੱਕ ਦੀ ਨੋਕ 'ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਅੱਖਾਂ ਥੋੜ੍ਹੀਆਂ ਖੁਲੀਆਂ ਰੱਖੇ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸਥਿਤ ਪਰਮ-ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ। ਗਿਆਨ ਦੇ ਚਮਕਦੇ ਢੰਢੇ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ, ਜੋ ਧਰਮ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੰਵਲ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿਚ ਪਰਮ ਸੋਨੇ ਦੇ ਗੁਣ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ। ਅ-ਪ੍ਰਗਟ, ਜੋ ਓਮ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੇ ਜਾਲ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ। ਉਸ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿਚ, ਉਹ ਆਪਣਾ ਆਪ ਰੱਖੇ, ਉਸ ਦੀ ਅਦਵੈਤਾ ਨਾਲ ਇੱਕ-ਰੂਪ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਫਿਰ, ਸਭ-ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰੇ।