ਕੂਰ੍ਮਪੁਰਾਣਮ੍

ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਇਹ ਗੱਲ ਯਾਦ ਰੱਖੋ ਕਿ ਬਹੁਤ ਉੱਦਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਯੋਗੀ ਵੀ ਸਿਰਫ ਮੇਰਾ ਸਵਰੂਪ ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਸਮਰਥ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਯੋਗ ਦੇ ਅਸਟਾਂਗ ਰੂਪ—ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਮਾਧੀ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਸੰਯਮਤਾ, ਨਿਯਮ, ਅਤੇ ਆਸਨ ਆਉਂਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਸਭ ਤਰੀਕੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। restrain (ਯਮ) ਅਤੇ ਨਿਯਮ ਦੇ ਅਰਥ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਜੋ ਮਨ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਯੋਗ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਅਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਉਹ ਕਰਮ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਨਾ ਪਹੁੰਚੇ। ਪਰ ਜਿਹੜੀ ਹਿੰਸਾ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਅਨੁਸਾਰ, ਨਿਯਮਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਹਿੰਸਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਤਯ, ਦੋ ਵਾਰ ਜਨਮੇ ਹੋਏ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ) ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਵਚਨ ਅਤੇ ਕਰਮ, ਜੋ ਅਸਲਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਣ, ਉਹੀ ਸਤਯ ਹੈ। ਅਪਰਿਗ੍ਰਹ (ਚੋਰੀ ਨਾ ਕਰਨਾ) ਧਰਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਕਿਸੇ ਦੀ ਵਸਤੂ ਨਾ ਲੈਣੀ ਹੀ ਅਸਲ ਅਚੌਰੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਚਰਯਾ ਹਰ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਵਿਅਭਿਚਾਰ ਤੋਂ ਪੂਰਨ ਤਿਆਗ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਪਰਿਗ੍ਰਹ, ਅਰਥਾਤ ਮਾਲ-ਮੱਤਾ ਦੀ ਲਾਲਚ ਨਾ ਕਰਨੀ, ਇਸ ਨੂੰ ਵੀ ਬੜੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਅਪਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਨਿਯਮ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ, ਜੋ ਯੋਗ ਵਿਚ ਸਿੱਧੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ, ascetics (ਤਪਸਵੀ) ਦੇਹਿਕ ਤਪ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਪਾਠ (ਅਧਿਆਨ) ਨੂੰ ਮਨ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਲਈ ਸਰਵੋਤਮ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਾਠਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਪਾਠ ਮੂਖਿਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਮੰਤਰ ਦੀ ਜਪ-ਮੁਮਰ (ਮੁੰਹ ਵਿੱਚ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਚਾਰਣ) ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਇਹ ਜਪ-ਮੁਮਰ, ਮੂਖਿਕ ਪਾਠ ਨਾਲੋਂ ਹਜ਼ਾਰ ਗੁਣਾ ਵਧੀਆ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਨ ਵਿੱਚ ਕਰਿਆ ਗਿਆ ਜਪ, ਸਾਰੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਧਿਆਨ ਧਾਰਨਾ ਹੈ। ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਜਿਸ ਸੰਤੋਖ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਰੂਪ ਦੱਸਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਮਨ ਦੀ ਅਡੋਲਤਾ ਹੈ। ਬਾਹਰੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਮਨ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਪ੍ਰਤੀ ਅਟੁੱਟ ਭਗਤੀ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣ, ਜੋ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਨਿਯਮਤ ਚਾਲ-ਚਲਨ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਣਾਯਾਮ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਰੋਕ ਕੇ ਅਤੇ ਬਿਨਾ ਰੋਕੇ। ਪ੍ਰਾਣ ਦੀ ਮੱਧਮ ਸੰਯਮਤਾ, ਜੋ ਛੱਤੀ ਗਿਣਤ ਵਿੱਚ ਮਾਪੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੌਲੀ, ਮੱਧਮ ਅਤੇ ਉੱਚੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਆਨੰਦ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਤਰੀਕਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਯੋਗੀਆਂ ਲਈ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਮੰਤਰ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਪ੍ਰਾਣ ਰੋਕ ਕੇ ਜਪਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਰੀਕਾ ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਯੋਗੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਣ ਸੰਤੁਲਨ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਕੁੰਭਕਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਸੰਯਮਤਾ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਐਸੇ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਮਨ ਦੀ ਏਕਾਗ੍ਰਤਾ ਨੂੰ ਧਾਰਨਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਹੋਰ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਨਾ ਮਿਲੇ, ਉਹ ਧਿਆਨ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਇਕ ਵਸਤੂ ਉੱਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਯੋਗ ਦਾ ਸਰਵੋਤਮ ਉਪਾਏ ਹੈ। ਧਿਆਨ, ਜਦ ਤੱਕ ਬਾਰਾਂ ਚਕਰਾਂ ਤੱਕ ਚਲਦਾ ਰਹੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਾਧੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਆਸਨ ਵਿੱਚ, ਪੱਕੀ ਬੈਠਕ ਵਿਚ ਕਮਲ ਆਸਨ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਆਸਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਰਧ-ਬੈਠਕ ਆਸਨ ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਦਾ ਸਰਵੋਤਮ ਤਰੀਕਾ ਹੈ। ਪੱਕੀ ਬੈਠਕ ਵਿੱਚ, ਸਵਸਤਿਕ ਆਸਨ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਅੱਗ ਕੋਲ, ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਸੁੱਕੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਦੇ ਢੇਰ ਉੱਤੇ ਬੈਠੋ, ਪਰ ਕਦੇ ਵੀ ਸ਼ੋਰ, ਡਰ, ਜਾਂ ਜਿੱਥੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੰਦਰ ਜਾਂ ਦੀਮਕ ਦੇ ਢੇਰ ਹੋਣ, ਉਥੇ ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਨਾ ਕਰੋ। ਨਾ ਹੀ ਤਦ, ਜਦੋਂ ਸਰੀਰਕ ਤਕਲੀਫ, ਦੁਖ ਜਾਂ ਹੋਰ ਅਣਕੁਸ਼ਲ ਹਾਲਤ ਹੋਣ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਯੋਗ ਦੇ ਅਸਟਾਂਗ ਮਾਰਗ, restrain, ਨਿਯਮ, ਆਸਨ, ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ, ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ, ਧਾਰਨਾ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਸਮਾਧੀ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਿਵਸਥਾ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।