ਕੂਰ੍ਮਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮਹਾਨ ਯੋਗੀਆਂ ਅਤੇ ਸਤਿਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਯੋਗ ਦੀ ਮਹਾਨਤਤਾ ਬਾਰੇ ਸਿੱਧਾਂਤ ਸਿਖਾਏ। ਉਹ ਸਿੱਖਾਉਂਦੇ ਸਨ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਯੋਗ ਦੀ ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਲੱਗੇ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਭਿਆਸ ਰਾਹੀਂ, ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤਜਰਬਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਦਭੁਤ ਸ਼ਾਂਤੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਿੱਧਾ ਨਿਰਵਾਣ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰਵਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਯੋਗ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਵੱਡੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮਹਾਦੇਵ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਇਥੇ ਮੇਰੇ ਯੋਗ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਹਾਨ ਯੋਗ ਵੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਯੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ "ਅਭਾਵ ਦਾ ਯੋਗ" ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤਜਰਬਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਹਾਨ ਯੋਗ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਏਕਤਾ ਵਾਂਗ ਵਰਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹੀ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ। ਹੋਰ ਕੋਈ ਵੀ ਯੋਗ, ਬ੍ਰਹਮਯੋਗ ਦੇ ਸੋਲਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਤੱਕ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ। ਸਾਰੇ ਯੋਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਯੋਗ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਈ ਯੋਗੀ ਜਤਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਮੈਨੂੰ ਇਕੱਲਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦੇ। ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ, ਸਮਾਧੀ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਸੰਯਮਤਾ, ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਆਸਨ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਅੱਠ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਨੂੰ ਸਮਝਾਏ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਸੰਯਮ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮਨ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਅਹਿੰਸਾ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਨਾ ਪਹੁੰਚਾਏ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕੁਝ ਹਾਨੀ ਪਹੁੰਚਾਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਅਹਿੰਸਾ ਹੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੱਚਾਈ, ਦਵਿਜਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਕੀਕਤ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਣ ਅਤੇ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਅਪਰਿਗ੍ਰਹ—ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਨਾ ਲੈਣਾ—ਧਰਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਿਆਂ ਚੋਰੀ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਵਾਹਿਕ ਸੰਬੰਧਾਂ ਤੋਂ ਤਿਆਗ ਨੂੰ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗੈਰ-ਮਲਕੀਅਤ (ਅਪਰਿਗ੍ਰਹ) ਨੂੰ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਪਾਲਣਾ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਨਿਯਮਾਂ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਉਲਲੇਖ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਤਪਸਿਆ ਵਿੱਚ, ਸਰੀਰਕ ਤਪ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਾਠ, ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਮਹਾਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਈ ਪੱਧਰਾਂ ਦੀ ਵਿਅਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਾਠ ਨੂੰ ਬੋਲ ਕੇ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਜਪ ਕਰਨਾ, ਦੋਵਾਂ ਹੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹਨ। ਪਰ, ਜਪ ਕਰਨਾ—ਮਨ ਹੀ ਮਨ—ਇਹ ਬੋਲੀ ਗਈ ਉਚਾਰਨਾ ਨਾਲੋਂ ਹਜ਼ਾਰ ਗੁਣਾ ਵਧੀਆ ਹੈ। ਮਨ ਵਿੱਚ ਜਪ ਕਰਨਾ, ਸਾਰੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਚਿੰਤਨ ਕਰਨਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਸਦਾ ਖੁਸ਼ੀ ਰੂਪ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਮਨ ਦੀ ਅਡੋਲਤਾ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਬਾਹਰੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਅਟੁੱਟ ਭਗਤੀ ਕਰਨਾ ਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਹਵਾ (ਪ੍ਰਾਣ) ਦੀ ਨਿਯਮਤਤਾ ਨੂੰ ਹੀ ਸੰਯਮ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਭਿਆਸ ਦੋ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਰੋਕ ਕੇ ਅਤੇ ਬਿਨਾ ਰੋਕੇ। ਪ੍ਰਾਣ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਸੰਯਮ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਮਾਪ 36 ਗਿਣਤਾਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹੌਲੀ, ਮੱਧਮ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਜੋ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਯੋਗੀਆਂ ਲਈ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਮੰਤ੍ਰ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਪ੍ਰਾਣ ਰੋਕ ਕੇ ਉਚਾਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਯੋਗੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਉੱਦਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਸੰਤੁਲਨ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਕੁੰਭਕ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਯਮ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਵਰਨਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਧੀਆ ਲੋਕ ਇਸਨੂੰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਐਸੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ, ਧਿਆਨ ਮਨ ਨੂੰ ਇਕਾਗ੍ਰ ਕਰਨ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਯੋਗ ਦੇ ਅਭਿਆਸ, ਨਿਯਮ, ਸੰਯਮ, ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਰਾਹੀਂ, ਮਨੁੱਖ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵੱਲ ਵਧ ਸਕਦਾ ਹੈ।