ਕੂਰ੍ਮਪੁਰਾਣਮ੍

ਮਹੇਸ਼ਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇ ਅਧੀਨ ਗਿਆਨ ਵੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਮੇਰੇ ਹੀ ਦੁਆਰਾ ਚਲਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉੱਚਤਮ ਆਤਮਾ, ਉੱਚਤਮ ਬ੍ਰਹਮ—ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਇਹ ਜਾਣ ਲਵੇ, ਉਹ ਜਨਮ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰਕ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁੜ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਉਹ ਮੇਰਾ ਉੱਚਤਮ ਵਾਸ ਹੈ—ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਆਨੰਦਮਈ, ਅਤੇ ਭੇਦ-ਰਹਿਤ। ਮੈਂ ਉਹ ਪੁਰਾਤਨ, ਅਵਿਨਾਸੀ ਪ੍ਰਭੂ ਹਾਂ, ਹਰੀ, ਜੋ ਮਾਇਆ ਦਾ ਧਾਰੀ ਹੈ। ਆਦਿਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਹਾਂ; ਵਸੂਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਵਕਾ। ਰਾਜਸੀ ਹਾਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਐਰਾਵਤ ਹਾਂ; ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੇ ਧਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਰਾਮ ਹਾਂ। ਕਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਹਾਂ; ਅਮਰਾਂ ਦੇ ਵੈਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ। ਵੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਹਾਂ; ਸਿੱਧਾਂ ਵਿੱਚ ਕਪਿਲ ਰਿਸ਼ੀ। ਹਥਿਆਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਵਜ੍ਰ ਹਾਂ; ਵਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਚ। ਜੀਵਨ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਗ੍ਰਹਸਥ ਹਾਂ; ਪ੍ਰਭੂਆਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾ-ਪ੍ਰਭੂ। ਯਕਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਕੁਬੇਰ ਹਾਂ; ਗਣਾਂ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀਰਕਾ। ਤਾਕਤ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਵਾਯੂ ਹਾਂ; ਟਾਪੂਆਂ ਵਿੱਚ ਪੁਸ਼ਕਰ। ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਸਾਮ ਵੇਦ ਹਾਂ; ਯਜੁਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਤਰੁਦ੍ਰੀਆ। ਸਤੁਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਪੁਰੁਸ਼ ਸੂਕਤ; ਸਾਮ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਜੈਸ਼ਠ ਸਾਮਨ। ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮਾਵਰਤ; ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਅਵਿਮੁਕਤਕਾ। ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਆਕਾਸ਼; ਜੀਵਤ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਤ। ਰਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਮੁਕਤੀ; ਉੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਉੱਚਤਮ ਪ੍ਰਭੂ। ਇਹ ਸਭ ਮੇਰੀ ਹੀ ਪ੍ਰਭਾ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਪ੍ਰਭੂ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬੁਧੀਮਾਨ ਪਸ਼ੁਪਤੀ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉੱਚਤਮ ਆਤਮਾ, ਅਵਿਨਾਸੀ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਪਸ਼ੁਪਤੀ ਦੇ ਬੰਧਨ ਹਨ, ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਅੱਠ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ। ਗੂਦਾ, ਜਨਨ ਅੰਗ, ਦੋ ਹੱਥ, ਦੋ ਪੈਰ, ਅਤੇ ਬੋਲਣ ਦਾ ਅੰਗ—ਇਹ ਦਸ ਹਨ। ਇਹ ਤੇਈ (23) ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਤੱਤ ਹਨ। ਆਰੰਭ ਰਹਿਤ, ਮੱਧ ਰਹਿਤ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਰਹਿਤ ਕਾਰਣ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਉੱਚਤਮ ਕਾਰਣ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ, ਜੋ ਸਥਿਰ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਅਵਿਕਤ, ਆਦਿ-ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੁਧੀ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਗਿਆਨੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਮੇਰੇ ਲਈ ਕੀਤੇ ਕਰਮ ਜਾਂ ਬੰਧਨ ਜਾਂ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਜੋ ਬੰਧਨ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੀੜਾ-ਰੂਪ ਬੰਨ੍ਹਣ ਵਾਲੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਦਿ-ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਜੋ ਅਵਿਕਤ ਹੈ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਵਸਦੀ ਹੈ। ਮਹਾਨ ਤੱਤ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਇਹ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਤੱਤ ਸਦਾ-ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਚਤਮ, ਆਦਿ-ਪੁਰੁਸ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ ਜੀਵ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਡਰਾਉਣੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਇੱਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਧਨਵੰਤ, ਇੱਕਮਾਤ੍ਰ, ਉੱਚਤਮ ਪ੍ਰਭੂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਦਿ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਾਇਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਸੂਖਸ਼ਮ ਤੱਤ, ਮਹਾ ਤੱਤ, ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ।