ਕੂਰ੍ਮਪੁਰਾਣਮ੍

ਆਦਿ-ਸਰਵਣ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪ-ਜਨਮੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੁਕਮ ਵਿੱਚ ਠਿਕਾਇਆ, ਉਹ ਯਕਸ਼, ਰਾਕਸ਼ਸ ਅਤੇ ਪਿਸ਼ਾਚ ਹਨ। ਮੌਸਮ, ਪਖਵਾਡੇ ਅਤੇ ਮਹੀਨੇ ਵੀ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ। ਉੱਚਤਮ ਅਤੇ ਉੱਚਤਮ ਭਾਗ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਵੰਡ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਦੇ ਹੁਕਮ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਸਿਰਫ਼ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦੇ ਅੰਡੇ, ਉਹ ਵੀ ਆਪ-ਜਨਮੇ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਹੀ ਹਨ। ਇਹ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਚੌਂਕ-ਚੌਂਕ ਤੇ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹ ਸਦਾ ਪਰਮ-ਆਤਮਾ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੂਲ-ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਜਨਨੀ ਹੈ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਆਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਮਾਇਆ ਸਦਾ-ਸਦਾ ਬਦਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਵੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕਰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਆਤਮਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵਜੂਦ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਵੀ ਮਹੇਸ਼ਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਮੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰਮ-ਆਤਮਾ, ਪਰਮ-ਬ੍ਰਹਮ, ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਜਾਣਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਜੇ ਕੋਈ ਇਹ ਜਾਣ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਜਨਮ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਉਹ ਮੇਰਾ ਪਰਮ-ਧਾਮ ਹੈ—ਸਦਾ-ਕਾਇਮ, ਆਨੰਦਮਈ, ਤੇ ਵਿਆਪਕ। ਮੈਂ ਉਹ ਪੁਰਾਤਨ, ਅਵਿਨਾਸੀ ਪ੍ਰਭੂ ਹਾਂ—ਹਰੀ, ਮਾਇਆ ਦਾ ਧਾਰੀ। ਆਦਿਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਵਿਸ਼਼ਨੂੰ ਹਾਂ; ਵਸੂਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਵਕ; ਮਹਾਂ-ਹਾਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਐਰਾਵਤ; ਹਥਿਆਰ-ਧਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰਾਮ। ਕਲਾਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ; ਅਮਰਾਂ ਦੇ ਵੈਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ। ਵੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀਰਭਦ੍ਰ; ਸਿੱਧਾਂ ਵਿੱਚ ਕਪਿਲ ਮੁਨੀ। ਹਥਿਆਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਜਰ; ਵ੍ਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਤ। ਜੀਵਨ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਹਸਥ; ਸਰਵ-ਪ੍ਰਭੂਆਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਂ-ਪ੍ਰਭੂ। ਯਕਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਬੇਰ; ਗਣਾਂ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀਰਕ। ਸ਼ਕਤੀ-ਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਵਨ; ਟਾਪੂਆਂ ਵਿੱਚ ਪੁਸ਼ਕਰ। ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਮ-ਵੇਦ; ਯਜੁਰ-ਪਾਠਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਤਰੁਦ੍ਰੀਯ। ਸਤੁਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪੁਰੁਸ਼-ਸੂਕਤ; ਸਾਮ-ਚਾਂਟਾਂ ਵਿੱਚ ਜੇਸ਼ਠ-ਸਾਮਨ। ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾਵਰਤ; ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਅਵਿਮੁਕਤਕ। ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਕਾਸ਼; ਜੀਵ-ਜੰਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਮੌਤ। ਰਸਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤੀ; ਉੱਚਤਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਮ-ਪ੍ਰਭੂ। ਇਹ ਸਭ ਮੇਰੀ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਪ੍ਰਭੂ ਹਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਪਸ਼ੁਪਤਿ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵੇਦ-ਗਿਆਨੀ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਪਰਮ-ਆਤਮਾ, ਅਵਿਨਾਸੀ ਜੀਵ-ਪ੍ਰਭੂ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਪਸ਼ੁਪਤਿ ਦੇ ਬੰਧਨ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਦੁਖ ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਬੰਨਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਅੱਠ ਮੂਲ-ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਹੋਰ ਰੂਪਾਂਤਰਨ। ਮਲ-ਦਵਾਰ, ਜਨਨ-ਅੰਗ, ਦੋ ਹੱਥ, ਦੋ ਪੈਰ, ਤੇ ਬੋਲੀ—ਇਹ ਦਸਵੇਂ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਤੇਈ (23) ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਤੱਤ ਹਨ। ਜੋ ਅਰੰਭ-ਰਹਿਤ, ਮੱਧ-ਰਹਿਤ, ਤੇ ਅੰਤ-ਰਹਿਤ ਕਾਰਣ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਪਰਮ ਕਾਰਣ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮਤਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹੀ ਅਵ੍ਯਕਤ, ਮੂਲ-ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਰਮ-ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਮੰਡ, ਸਮੇਂ, ਤੱਤ, ਜੀਵ, ਤੇ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ—ਸਭ ਕੁਝ ਆਪ-ਜਨਮੇ ਦੇ ਹੁਕਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ।