ਕੂਰ੍ਮਪੁਰਾਣਮ੍

ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗਣਨਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਗਹਿਰੀ ਹੈ। ਤੀਹ ਕਾਠਾ ਇੱਕ ਕਲਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਤੀਹ ਕਲਾਵਾਂ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਮੁਹੂਰਤ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਦੇ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਦਿਨ-ਰਾਤਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਪੱਖ—ਸ਼ੁਕਲ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ—ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਦੱਖਣੀ ਦਿਸ਼ਾ ਰਾਤ ਹੈ, ਉੱਤਰੀ ਦਿਸ਼ਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਿਨ ਹੈ। ਚਤੁਰਯੁਗ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਬਾਰਾਂ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ, ਇੱਕ ਸੌ ਭਾਗ ਸੰਧਿਆ, ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਦੀ ਸੰਧਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ, ਛੇ ਸੌ ਭਾਗ ਉਸ ਭਾਗ ਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਦੀ ਸੰਧਿਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਤ੍ਰੇਤਾ, ਦਵਾਪਰ ਅਤੇ ਕਲੀ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੀ ਇਥੇ ਹੀ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਇੱਕਤਰ ਹੋ ਕੇ, ਇਕਹੱਤਰ ਵਾਰੀ, ਇੱਕ ਮਨਵੰਤਰਾ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਸਵਾਯੰਭੂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਨਵੰਤਰਾ, ਸਾਵਰਨਿਕ ਆਦਿ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਚਤੁਰਯੁਗਾਂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਸਮਝਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਕਲਪ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਿਆਦ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਕਲਪ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰ ਚਤੁਰਯੁਗਾਂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੱਲੋਂ ਵਰਣਿਤ ਸਾਲ 'ਪਰਾ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਉੱਚ ਆਤਮਾਵਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤੀ ਪ੍ਰਲੈ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਚਲਣ ਨਾਲ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਮੁੜ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਮੇਂ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਜੀਵ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸਮੇਂ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਮੁੜ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕਤਾ ਅਤੇ ਸਵਤੰਤਰਤਾ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਸਭ ਦਾ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ। ਵास्तਵ ਵਿੱਚ, ਭਗਵਾਨ ਹੀ ਸਾਰਾ ਕੁਝ—ਸ਼ਾਸਕ, ਕਾਲ, ਤੇ ਕਵੀ—ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਵੀ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਿਵੇਂ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਅਠਵੀਂ ਚਕ੍ਰ ਹੈ। ਹੁਣ ਵਰਾਹਾ ਚਕ੍ਰ ਚਲ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਇਸ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਸਭ ਕੁਝ, ਸ਼ਾਂਤ ਹਵਾਵਾਂ ਆਦਿ ਸਮੇਤ, ਕਦੇ ਵੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਖਾਂ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੇ। ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਸੋ ਰਹੇ ਸਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਦੇਵਤਾ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਅਤੇ ਨਾਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨਾਂ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਨਾਰਾਇਣ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਰਚਨਾ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ, ਸੰਕੇਤ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਕਿਰਿਆ ਕੀਤੀ। ਜੋ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਮਨ ਨਾਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਫੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਉਹ 'ਬ੍ਰਹਮਾ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਵਾਕ (ਬੋਲੀ) ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਵਰਾਹਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਨੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦੰਦ ਨਾਲ ਉਠਾਇਆ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਥਾਮ ਕੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਉਭਾਰ ਲਿਆ। ਸਿੱਧ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ ਹਵਾ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਹਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੁਰਾਣਾ, ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ, ਅਤੇ ਵਿਜੈਤਾ ਪੁਰੁਸ਼ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਹਿਰਣਯਗਰਭ, ਰਚਨਹਾਰ, ਅਤੇ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਨਾਰਾਇਣ, ਦਿਵ੍ਯ, ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਹਿਤੈਸ਼ੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਵਾਰ-ਵਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਡੋਲ ਹੈ। ਜਾਗ੍ਰਤ, ਸ਼ੁੱਧ, ਗਿਆਨ-ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਅਨੰਤ, ਅਮਾਪ, ਕਾਰਣ ਅਤੇ ਸਾਧਨ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਮੂਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਮਾਇਆ-ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਜੋ ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਸਕਰਸ਼ਣ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਸਿੱਧ, ਪੂਜਯ, ਤੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਨਿਰਾਕਾਰ ਅਤੇ ਸਾਕਾਰ, ਮਾਧਵ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਨਮਸਕਾਰ।