ਕੂਰ੍ਮਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਸਮੇਂ, ਮਹਾਨ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ, ਸੁਆਦ ਜਾਂ ਵਾਸ਼ਨਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਹ ਕਰਤਾ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਵਚਨ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਮਾਇਆ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ; ਉਹ ਸੱਚਮੁਚ ਚਿੱਤ-ਮਾਤ੍ਰ, ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੰਸਾਰ ਅਤੇ ਪਰਮ-ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਇਕਤਾ ਜਾਂ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ। ਸੰਸਾਰ ਅਤੇ ਜੀਵ, ਦੋਵੇਂ ਵੱਖਰੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਹ ਵੱਖਰੇਪਣ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਆਉਂਦਾ, ਉਸ ਲਈ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਜਨਮਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ। ਅਵਿਨਾਸੀ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਟੱਲ, ਦੁਖ-ਰਹਿਤ, ਆਕਾਸ਼-ਸਮ, ਅਤੇ ਆਨੰਦ-ਸਰੂਪ ਹੈ। ਪਰ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਕਰਤਾ-ਭਾਵ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਹ ਗੁਣ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਝੂਠੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਜੋੜ ਲਏ ਹਨ। ਅਵਿਨਾਸੀ, ਪਵਿੱਤਰ ਭੋਗਤਾ, ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਪਰ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਗਿਆਨ ਵਿਅਕਤ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਕਮੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਜੀਵ ਸੋਚਦਾ ਹੈ—"ਮੈਂ ਕਰਤਾ ਹਾਂ।" ਪਰ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀਆਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੁਢਲੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੀ ਸਬ ਕੁਝ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਆਦਮੀ ਸੱਚਮੁਚ ਅਵਿਨਾਸੀ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਦਾ। ਸਾਰੇ ਦੁਖ, ਲੋਭ, ਵੈਰ, ਆਦਿ, ਮੂਲ ਵਿੱਚ ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਉਠਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਇੱਕ ਹੈ, ਪਰ ਤਾਕਤ ਦੇ ਵੰਡ ਨਾਲ—ਆਪਣੀ ਮੂਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਾਇਆ ਦੇ ਕਾਰਨ—ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਦਿੱਖਾ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਵੱਖਰੇਪਣ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਨਾਲ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਾਇਆ ਦੀ ਸਰੂਪਤਾ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਠਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਆਤਮਾ ਦਾਗੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਥੇ ਵੀ ਵੱਖਰੇਪਣ ਸੱਚਮੁਚ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਆਤਮਾ ਪਾਵੰਦੀਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਲਉ-ਲਉ ਚਮਕ ਵਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਅਗਿਆਨ ਵਾਲੇ, ਆਪਣੀ ਵਿਗੜੀ ਹੋਈ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ, ਵਸਤੂ ਦੀ ਬਾਹਰੀ ਸ਼ਕਲ ਹੀ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਮੂੜ੍ਹ ਲੋਕ, ਵਸਤੂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਲਾਲ ਕਪੜੇ ਦੀ ਢਕਣੀ ਨਾਲ ਵਸਤੂ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਛੁਪ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮ-ਪੁਰਖ ਵੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਢਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਆ, ਵਿਚਾਰਿਆ ਅਤੇ ਸੁਣਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਯੋਗੀ, ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਰੁਕਾਵਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਬ੍ਰਹਮ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਇਕਤਾ ਹੋ ਕੇ, ਆਤਮਾ ਪਵਿੱਤਰ, ਇਕੱਲਾ, ਅਤੇ ਅਦਵਿਤੀਅ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਮਰ ਹੋ ਕੇ, ਗਿਆਨੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਸੇ ਤੋਂ, ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਸਤਾਰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਪੂਰਾ ਸੰਸਾਰ ਮਾਇਆ ਹੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਆਤਮ-ਰੂਪ ਵਿਅਕਤੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਦ, ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਮੁਬਾਰਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਅਵਿਨਾਸੀ, ਅੰਗ-ਰਹਿਤ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਇਕਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਢਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਗਿਆਨ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਸਾਰਾ ਅਗਿਆਨ ਹੈ; ਮੇਰੇ ਵਿਚਾਰ ਵਿੱਚ, ਸਿਰਫ ਗਿਆਨ ਹੀ ਅਸਲ ਹੈ। ਯੋਗਾ ਹੀ ਸਾਰੇ ਵੈਦਾਂਤ ਦਾ ਸਾਰ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਏਕਾਗ੍ਰਤਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ। ਜੋ ਯੋਗਾ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲਗਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਕਦੇ ਵੀ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਸੰਖਿਆ ਅਤੇ ਯੋਗਾ ਨੂੰ ਇਕ ਵਾਂਗ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਚ ਦਾ ਗਿਆਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਉਤਾਰ-ਚੜ੍ਹਾਵ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਆਤਮਾ ਨਹੀਂ ਡੁੱਬਦੀ—ਇਹ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਯੋਗਾ ਵਿੱਚ ਲਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਉਹ ਪਰਮ-ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਹਰ ਪਾਸੇ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਵੈਦਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਮੈਂ ਹੀ ਅੰਦਰਲਾ ਸ਼ਾਸਕ, ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਜਿਸ ਦੇ ਹੱਥ-ਪੈਰ ਹਰ ਥਾਂ ਹਨ। ਭਾਵੇਂ ਮੇਰੇ ਅੱਖ ਨਹੀਂ, ਮੈਂ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ; ਭਾਵੇਂ ਮੇਰੇ ਕੰਨ ਨਹੀਂ, ਮੈਂ ਸੁਣਦਾ ਹਾਂ।