ਕੂਰ੍ਮਪੁਰਾਣਮ੍

ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹਵਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਗੁਣ—ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਸਪਰਸ਼—ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ ‘ਚ ਅੱਗ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਗੁਣ—ਸ਼ਬਦ, ਸਪਰਸ਼ ਅਤੇ ਰੂਪ—ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ, ਇਸ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਗੁਣ—ਸ਼ਬਦ, ਸਪਰਸ਼, ਰੂਪ ਅਤੇ ਰਸ (ਸਵਾਦ)—ਮੌਜੂਦ ਹੋਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਆਖਿਰਕਾਰ ਧਰਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਗੁਣ—ਸ਼ਬਦ, ਸਪਰਸ਼, ਰੂਪ, ਰਸ ਅਤੇ ਗੰਧ—ਪੂਰਨ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਵਿਅਪਕ ਹੋ ਗਏ। ਧਰਤੀ ਸਭ ਤੋਂ ਭਾਰੀ ਤੱਤ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਤੱਤ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਰਲਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਮਹੱਤਤੱਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੱਕ, ਇਹ ਤੱਤ ਮਿਲ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਅੰਡ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅੰਡ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਆਦਿ ਅੰਡ ਦੇ ਅੰਦਰ ਖੇਤਰ ਦੇ ਗਿਆਤਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਉਹੀ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸਿਰਜਣਹਾਰ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਉਸਨੂੰ ਹੀ ਹਿਰਣਯਗਰਭ, ਕਪਿਲ, ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪਰਮ ਆਤਮਾ, ਜਿਸਦੇ ਅਧੀਨ ਇਹ ਅੰਡ, ਪਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਸਨ, ਸਭ ਕੁਝ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਸੀ। ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਸੂਰਜ, ਤਾਰੇ, ਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਹਵਾ ਵੀ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸੀ। ਪਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰੋਂ ਅੱਗ ਨੇ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਦਸ ਗੁਣਾ ਬਲਵਾਨ ਸੀ। ਹਵਾ ਨੂੰ ਆਕਾਸ਼ ਨੇ, ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਆਦਿ ਤੱਤਾਂ ਨੇ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਉਸ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਆਤਮਾ ਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਾ-ਭਾਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਲੋਕ ਯੋਗ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਜੋ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਸੋਚਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਇਸ ਰਚਨਾ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹਨ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਪਰਤਾਂ, ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਅੰਡ ਨੂੰ ਸੱਤ ਕੁਦਰਤੀ ਪਰਤਾਂ ਨਾਲ ਘੇਰਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਉਸ ਸ੍ਰਿਜਣਹਾਰ ਦਾ ਸਰਵੋਚ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਉਚਾਰਣ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਦੂਜਾ ਰੂਪ ਵੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਤੀਜਾ ਰੂਪ ਭੀ ਬੜੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਤਾ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਚਾਰ-ਮੁਖੀ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਆਪ ਹੀ ਸਤ੍ਵ ਗੁਣ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਤਮੋ ਗੁਣ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਇੱਕ ਹੈ, ਪਰ ਦੁਇਤ, ਤ੍ਰੈਤ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਖੇਡ ਨਾਲ, ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ, ਕਰਤੱਬ, ਅਕਾਰ ਅਤੇ ਨਾਂ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਰਚਦਾ, ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇਖਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਕਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਆਦਿ-ਦੇਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਨਮ ਰਹਿਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅਜਨਮਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਮਹਾਦੇਵ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰ ਅਤੇ ਅਣਅਧੀਨਤਾ ਕਰਕੇ, ਉਹੀ ਈਸ਼ਵਰ—ਪ੍ਰਭੂ—ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅਪ੍ਰਕਟ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਸਵਯੰਭੂ—ਆਪੇ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਾ—ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੰਸਾਰਿਕ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਹਟਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਹਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਭ ਥਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਵਿਅਪਕ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼ਨੁ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸਰਵਜ੍ਞ ਹੈ; ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਨਿਕਲਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਛੁਡਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮੁਕਤਿਕਰਤਾ ਵਜੋਂ ਵਡਿਆਈ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ, ਖੇਡ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਿਸ਼ਿਓ, ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸ੍ਰਿਜਨਾ ਨੂੰ ਸਮਝੋ। ਇਹ ਰਚਨਾ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਲੋਂ, ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਣਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਇਹੀ ਪਰਮ ਕਾਲ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਅੰਤ ਤੇ ਫਿਰ ਆਪ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਪਰਾਰਧ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਅੱਧਾ ਭਾਗ ਵੀ ਪਰਾਰਧ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।