ਕੂਰ੍ਮਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਸ ਸਰਵਉੱਚ ਸਤ੍ਯ ਤੋਂ, ਆਪ, ਜੀਵ-ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਉਸਦੇ ਹੀ ਉਤਪਾਦ ਹਨ। ਉਸੇ ਤੋਂ ਇਹ ਜੀਵ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ, ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਤੱਤਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂਲਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਅੱਗ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੀਆਂ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਦੱਸ ਦੇਵਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਇਹ ਸੂਖਮ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਉਸ ਤੋਂ ਆਕਾਸ਼ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਖ਼ਾਲੀ ਹੈ ਅਤੇ ਧੁਨੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਹਵਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਦਾ ਗੁਣ ਸਪਰਸ਼ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਵਾ ਤੋਂ ਅੱਗ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰੂਪ ਦਾ ਗੁਣ ਹੈ। ਫਿਰ, ਉਸੇ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਸਵਾਦ ਦੇ ਭੰਡਾਰ ਹਨ। ਉਸ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੰਧ ਦਾ ਗੁਣ ਹੈ। ਅਗਲੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ, ਹਵਾ, ਜੋ ਧੁਨੀ ਅਤੇ ਸਪਰਸ਼—ਇਹ ਦੋ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ—ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਫਿਰ ਅੱਗ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਹਨ: ਧੁਨੀ, ਸਪਰਸ਼ ਅਤੇ ਰੂਪ। ਉਸ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਗੁਣ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਵਾਦ ਦਾ ਸਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਗੁਣ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਗਾਢੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਤੱਤ ਆਪਸੀ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਬਿਨਾਂ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਮਹੱਤ ਤੱਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵਿਅਕਤ ਤੱਤ ਤੱਕ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਿਲ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮੰਡ (ਕੋਸ) ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਅਕਤ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਮਹਾਨ ਅੰਡ (ਅੰਡਕੋਸ਼) ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਆਦਿ-ਅੰਡ ਦੇ ਅੰਦਰ 'ਖੇਤ੍ਰਗਿਆ', ਜਿਸਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਉਹੀ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਉਸਨੂੰ ਹੀ ਹਿਰਣਯਗਰਭ, ਕਪਿਲ, ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਸਵਰੂਪ ਅਤੇ ਸਦਾ-ਅਵਿਨਾਸੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅੰਡਕੋਸ਼ੀ ਪਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਹਨ। ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਸੂਰਜ, ਤਾਰੇ, ਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਹਵਾ—all ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਹਨ। ਪਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰੋਂ ਅੱਗ ਨੇ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਦੱਸ ਗੁਣਾ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੈ। ਹਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਕਾਸ਼ ਨੇ ਘੇਰਿਆ, ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਆਦਿ ਤੱਤਾਂ ਨੇ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਜੋ ਲੋਕ ਪ੍ਰਭੂ ਹਨ, ਜੋ ਯੋਗ ਦੀਆਂ ਗੁਣਵਤਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਜੋ ਤਤ੍ਵ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਾਲੇ ਹਨ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਪਰਤਾਂ, ਕੁਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਸੱਤ ਕੁਦਰਤੀ ਪਰਤਾਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਨੂੰ ਘੇਰਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਰਚਨਹਾਰ ਦਾ ਸਰਵੋਚਤਮ ਸਵਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵੇਦਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਕਟ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਦੂਜਾ ਸਰੀਰ ਵੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਤੀਸਰੇ ਰੂਪ ਨੂੰ 'ਭਾਗਵਾਨ' ਆਖਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਭਾਗਵਾਨ, ਚਾਰ-ਮੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਵਿਸ਼ਨੂ—ਸਭ ਦੇ ਸੁਆਮੀ—ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸਤ੍ਵ ਗੁਣ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰੁਦ੍ਰ, ਤਮੋ ਗੁਣ 'ਤੇ ਆਧਾਰ ਕਰਕੇ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਲਯ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਇਕ ਹੈ, ਪਰ ਦੋ ਰੂਪ, ਤਿੰਨ ਰੂਪ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਲੀਲਾ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ, ਕਰਤੱਬ, ਆਕਾਰ ਅਤੇ ਨਾਮ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ, ਉਸਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਸਮਿਆਂ (ਤੀਨ ਕਾਲ) ਵਿੱਚ ਵਿਅਪਕ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ 'ਇਕ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪਹਿਲਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਆਦਿ-ਦੇਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਨਮ ਰਹਿਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਅਜਨਮਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮਹਾਦੇਵ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।