ਕੂਰ੍ਮਪੁਰਾਣਮ੍

ਪਾਤਾਲ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵੱਡੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਵਿੱਤਲ ਅਤੇ ਤਲ ਨਾਮਕ ਲੋਕ ਦੋਵੇਂ ਚਿੱਟੇ ਰੰਗ ਦੇ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰਸਾਤਲ ਲੋਕ ਵੀ ਇਥੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਹੋਰ ਜੀਵ ਜੰਤੂ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤਲਾਤਲ ਲੋਕ ਆਪਣੀ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਸ਼ਾਨ-ਸ਼ੌਕਤ ਕਰਕੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਸੁਤਲ ਲੋਕ, ਪੁਰਾਣੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਂਤਕ ਵਰਗੇ ਮਹਾਨ ਨਾਗ, ਪ੍ਰਹਮਾਦ ਨਾਮਕ ਦੈਤ, ਜੰਭਾ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਹਯਗ੍ਰੀਵ ਵੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਹੋਰ ਭਿਆਨਕ ਨਾਗ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਧੋਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਹਾਨਤਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਪਾਪੀ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਕਲੇਸ਼ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਬਿਆਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਇਸ ਪਾਤਾਲ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕਾਲਾਗਨੀ, ਰੁਦ੍ਰ, ਜੋਗ ਦਾ ਤੱਤ, ਨਰਸਿੰਹ ਅਤੇ ਮਾਧਵ ਆਦਿ ਮਹਾਨ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵੱਸਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਤ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੇ ਕਾਲਾਗਨੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਸਮੇਂ, ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਜਿਹਦੇ ਵਿਸ਼-ਅੱਗ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਚੰਡ ਜੋਤ ਨਾਲ, ਆਪ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਵਿਗਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ਾਂਭਵੀ ਰੂਪ, ਜੋ ਹਨੇਰੇ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਸਮੇਂ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਧਰਤੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੁਸ਼, ਕ੍ਰੌਂਚ, ਸ਼ਾਕ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਕਰ—ਇਹ ਸੱਤਵੇਂ ਟਾਪੂ ਹਨ। ਹਰ ਟਾਪੂ ਆਪਣੀ ਮਹਾਨਤਾ ਵਿੱਚ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਰ ਸਮੁੰਦਰ ਪਿਛਲੇ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ: ਦਧਿਓਦ (ਦਹੀਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ), ਦੁੱਧ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਅਤੇ ਮਿੱਠੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਟਾਪੂ, ਜੋ ਯੋਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਪੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਮੈਰੂ ਪਹਾੜ ਖੜਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਹਾੜ ਹੇਠਾਂ ਸੋਲਾਂ ਯੂਨਿਟ ਅਤੇ ਉਪਰਲੇ ਸਿਰੇ ਉੱਤੇ ਬੱਤੀ-ਦੋ ਯੂਨਿਟ ਲੰਬਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਹਾੜ ਧਰਤੀ-ਕਮਲ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਭਾਗ ਤੇ ਖੜਾ ਹੈ। ਮੈਰੂ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਪਾਸੇ ਨੀਲਾ, ਸ਼੍ਵੇਤ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਿੰਗੀ ਪਹਾੜ ਹਨ, ਜੋ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਉੱਚੇ ਅਤੇ ਇੰਨੇ ਹੀ ਚੌੜੇ ਹਨ। ਮੈਰੂ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਹਰਿਵਰਸ਼ਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਭਾਰਤ ਦੇਸ਼ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉੱਤਰੀ ਕੁਰੂ ਵੀ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਵਿਚਕਾਰ ਮੈਰੂ ਪਹਾੜ ਖੜਾ ਹੈ। ਮੈਰੂ ਉੱਤੇ ਬਣੀ ਹੋਈਆਂ ਟੇਕਾਂ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਉੱਚੀਆਂ ਹਨ। ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਵੱਡਾ ਵਿਪੁਲ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਉੱਤਰੀ ਪਾਸੇ ਸੁਪਾਰਸ਼ਵ ਪਹਾੜ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ਿਓ, ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦਾ ਨਾਮ "ਜੰਬੂ" ਇਸ ਕਰਕੇ ਪਿਆ ਕਿ ਜੰਬੂ ਫਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਥਾਮਣ ਵਾਲੇ ਪਹਾੜ ਦੀ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ ਇੱਕ ਦਰਿਆ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਪਾਣੀ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਪੀਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੱਤ ਸਦਾ ਸੁਧ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਜੰਬੂਨਾਦ ਨਾਮ ਦਾ ਸੋਨਾ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਿੱਧਾਂ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਯੋਗ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਹੈ। ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਵੈਭਰਾਜ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਉੱਤਰੀ ਪਾਸੇ ਸਾਵਿਤ੍ਰ ਦਾ ਜੰਗਲ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਚਾਰ ਤਲਾਵ ਹਨ, ਜੋ ਸਦਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਯੋਗ ਹਨ। ਵੈਕੰਕ, ਮਣਿਸ਼ੈਲ ਅਤੇ ਋ਕਸ਼ਵਾਨ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪਹਾੜ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਪਹਾੜ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਰਚੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਸਿੱਧਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਹਨ। ਤ੍ਰਿਕੂਟ, ਸ਼ਿਖਰ, ਪਤੰਗ ਅਤੇ ਰੁਚਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਮੂਲਾ, ਵਸੁਧਾਰਾ, ਕੁਰੂ ਅਤੇ ਸਾਨੁਮਾਨ ਵੀ ਇਥੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਅਧੋਲੋਕਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਹਾੜ, ਟਾਪੂ, ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ, ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਰਚਨਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।