ਕੂਰ੍ਮਪੁਰਾਣਮ੍

ਸੂਰਜ, ਜੋ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਹਨੇਰੇ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਸਦਾ ਹੀ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਜੜਤ ਅਤੇ ਚੇਤਨ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਆਦਿ ਜਲਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਚਾਰ ਸੌ ਨਦੀਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਨਲੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਹਰ ਇੱਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਦਭੁਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ 'ਅੰਮ੍ਰਿਤ' ਕਹੀਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਵਖ-ਵਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਵਰਖਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜਿਹੜੀਆਂ 'ਚੰਦਰਮਾ' ਨਾਮ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਸੋਨੇ ਵਰਗੀਆਂ ਚਮਕਦਾਰ ਹਨ। 'ਸ਼ੁਕ੍ਰ' ਨਾਮ ਵਾਲੀਆਂ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਤਾਪ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸੂਰਜ ਆਪਣੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਰੂਪੀ ਕਿਰਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਜੜੀ ਅਤੇ ਸਰਦੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਤਿੰਨ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਪਾਲਾ ਛੱਡਦਾ ਹੈ। ਚੈਤਰ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ 'ਧਾਤਾ' ਨਾਮ ਦੀ ਕਿਰਣ, ਵੈਸ਼ਾਖ ਵਿੱਚ 'ਤਾਪਨ', ਸਾਵਣ ਵਿੱਚ 'ਵਿਵਸਵਾਨ', ਅਤੇ ਭਾਦਰੋਂ ਵਿੱਚ 'ਭਾਗ' ਕਿਰਣ ਚਮਕਦੀ ਹੈ। ਮੱਰਗਸ਼ੀਰਸ਼ ਵਿੱਚ 'ਮਿਤ੍ਰ', ਪੌਸ਼ ਵਿੱਚ 'ਵਿਸ਼ਣੂ' ਜੋ ਸਦਾ ਅਟੱਲ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਣ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪੁਸ਼ਣ ਦੇ ਛੇ ਹਜ਼ਾਰ ਕਿਰਣ ਹਨ, ਅਤੇ 'ਸਪਤਭਿਸ਼' ਨਾਮ ਦੀ ਕਿਰਣ ਵੀ ਐਨੀ ਹੀ ਹੈ। ਵਿਵਸਵਾਨ ਦਸ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਗ ਗਿਆਰਾਂ ਨਾਲ। ਵਿਸ਼ਣੂ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ ਹੈ, ਛੇ ਹਜ਼ਾਰ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਸਰਦੀ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਤਾਮਬੇ ਵਰਗਾ ਰੰਗੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਕਿ ਜੜੀ ਵਿੱਚ ਲਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੂਰਜ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਅਮਰਤਾ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਦਾਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੰਗਲ, ਮੰਧ, ਰਹੂ ਅਤੇ ਕੇਤੂ ਵੀ ਅੱਠਵੇਂ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਸੂਰਜ ਦੇ ਬਿਨਾ ਵੀ ਚੱਲਦੇ ਹਨ। ਹਵਾ ਜਦੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ 'ਪ੍ਰਵਾਹ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਸ-ਦਸ ਕਿਰਣਾਂ ਖੱਬੇ ਤੇ ਸੱਜੇ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਚੰਦਰਮਾ ਨੂੰ ਇਹ ਨਾਮ ਮਿਲਿਆ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਾਧਾ ਤੇ ਘਾਟਾ ਨਿਯਤ ਅਤੇ ਅਟੱਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਅੰਦਰਲਾ ਹਿੱਸਾ ਹਰ ਰੋਜ ਭਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਇੱਕ ਹੀ 'ਸੁਸ਼ੁਮਣਾ' ਨਾਮ ਦੀ ਕਿਰਣ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਪੂਰਨਿਮਾ ਨੂੰ ਉਹ ਪੂਰਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਹਰ ਰੋਜ ਉਹ ਪੂਰਨਤਾ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਤੇ ਉਸ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਪੀਂਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤਮਈ ਭੋਜਨ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਦੁਪਹਿਰ ਨੂੰ ਪਿਤਰ-ਗਣ ਉਸ ਬਚੇ ਹੋਏ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਚੰਦਰਮਾ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਮਈ ਅਤੇ ਪੁਣ੍ਯ ਰੂਪ ਹੈ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਵਰੂਪ ਹੈ। ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਪੂਰੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਪਾ ਕੇ ਪਿਤਰ-ਗਣ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਤੇ ਘਾਟਾ ਸੂਰਜ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਸਦੀ ਰਥ, ਜੋ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਜੋਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਦਾ ਸੋਹਣਾ ਸੋਨੇ ਦਾ ਰਥ ਅੱਠ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਐਸੇ ਹੀ, ਸਵਰਭਾਨੂ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਮਾਲਕ ਦਾ ਰਥ ਛੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਰਥ ਧ੍ਰੁਵ ਤਾਰੇ ਨਾਲ ਥਿਰ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਹਵਾ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਹਵਾ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਵੀ ਘੁੰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ, ਦੋਹਾਂ ਵਾਰ ਜੰਮੇਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਚਕਰਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਵਾਲੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਨੰਦਨ ਆਦਿਕ, ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਵੈਰਾਜ ਦੇਵਤੇ ਹਨ, ਜੋ ਤਪ-ਕਲੇਸ਼ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਉਹ ਹਨ ਜੋ ਮੁੜ ਮੌਤ ਨਹੀਂ ਦੇਖਦੇ; ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਲੋਕ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਉਹ ਸਦਾ ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਯੋਗ ਦੇ ਸਰਵੋਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਪੀ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਯੋਗੀ, ਤਪਸਵੀ, ਸਿੱਧ ਅਤੇ ਵੈਦਿਕ ਪਾਠ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਉਸ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।