ਕੂਰ੍ਮਪੁਰਾਣਮ੍

ਹੇ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਰਥ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਪੰਜ ਅੱਧ ਯੋਜਨ ਹੋਰ ਹੈ। ਇਸ ਰਥ ਦੇ ਧੁਰੇ ਦੀ ਲੰਬਾਈ, ਜੋ ਕਿ ਜੂਏ ਦੇ ਆਸਰੇ ਤੇ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਧ ਯੁਗਾ ਘੱਟ ਹੈ। ਇਸ ਰਥ ਨੂੰ ਖਿੱਚਣ ਵਾਲੇ ਸੱਤ ਘੋੜੇ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਛੰਦਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਸੁਣੋ—ਅਨੁਸ਼ਟੁਭ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਭ, ਇਹ ਦੋ ਛੰਦ ਹਰਿ ਦੇ ਘੋੜੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰਥ ਦੇ ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ ਯਮ ਦਾ ਲੋਕ ਹੈ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਪਾਸੇ ਵਰੁਣ ਦਾ ਲੋਕ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਨਗਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ: ਅਮਰਾਵਤੀ, ਸੰਯਮਨੀ, ਸੁਖਾ ਅਤੇ ਵਿਭਾ, ਜੋ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਪ੍ਰਜਾਪਤਿ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵੀ ਦੇਵਤਾ ਹਨ, ਉਹ ਚਕ੍ਰਵਾਤੀ ਦੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਜਾਗਰਤਾਵਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਫੇਰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ, ਰਾਤ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਉਹ ਸਾਰੇ ਸੱਤ ਮਹਾਦਵੀਪਾਂ ਵੱਲ ਮੁੱਖ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਮੱਧ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਆਪਣਾ ਚਮਕਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂ ਛੱਡ ਕੇ, ਦਿਨ ਅਤੇ ਰਾਤ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ। ਹੇ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਰਿਸ਼ਿਓ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਪੁਣਿਆਂ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪੂਰਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤੇ, ਅਸੁਰ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਚਮਕਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਜੋ ਜੋਤ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਅਤੇ ਸਰਵੋਚਤਮ ਦੇਵਤਾ ਸੂਰਜ ਹੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਅੰਸ਼, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਉਹ ਸੂਰਜ ਦੇ ਰਥ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਰਥ ਛੰਦਾਂ, ਬ੍ਰਹਮ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨਤਾ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਗੰਧਰਵ, ਅਪਸਰਾ, ਸਰਪਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਵਸਵਤ, ਪੂਸ਼ਣ, ਪਰਜਨਯ ਅਤੇ ਅੰਸ਼ੁ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਵਸੰਤ ਰੁਤੂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸੂਰਜ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭਰਦਵਾਜ, ਗੌਤਮ, ਕਸ਼ਯਪ ਅਤੇ ਕ੍ਰਤੁ, ਇਹ ਰਿਸ਼ੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਛੰਦਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਨਾਲ, ਸੂਰਜ ਦੇਵ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰਥਸਵਨ, ਫਿਰ ਵਰੁਣ, ਸੁਸ਼ੇਣ ਅਤੇ ਸੇਨਾਜਿਤ, ਇਹ ਮੁਖੀ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਦੀਆਂ ਲਗਾਮਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਸਰਪ, ਇੱਕ ਬੱਘ, ਇੱਕ ਘੋੜਾ, ਹਵਾ, ਬਿਜਲੀ ਅਤੇ ਸੂਰਜ—ਇਹ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਾਖਸ਼ਸ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਇਲਾਪਤ੍ਰ, ਸ਼ੰਖਪਾਲ ਅਤੇ ਏਰਾਵਤ ਨਾਮਕ ਇਕ ਹੋਰ, ਕੰਬਲ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਤਰਾ, ਇਹ ਵੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਰਥ ਨੂੰ ਢੋਹਦੇ ਹਨ। ਉਗ੍ਰਸੇਨ, ਵਸੁਰੁਚਿ, ਅਰਵਾਵ ਅਤੇ ਅਸੁਰਥਾ ਨਾਮਕ ਹੋਰ, ਇਹ ਭਾਨੁ (ਸੂਰਜ) ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗੀਤਾਂ ਨਾਲ, ਸ਼ਡਜ ਆਦਿ ਨਾਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੈਨਕਾ, ਸਹਜਨਿਆ, ਪ੍ਰਮਲੋਚਾ, ਪੂਰਵਚਿੱਤੀ ਅਤੇ ਤਿਲੋত্তਮਾ—ਇਹ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਮਹਾਨ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਆਤਮਾ, ਸੂਰਜ, ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਪੋਸ਼ਣ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਜੋਤ ਦਾ ਖਜਾਨਾ ਹੈ। ਗੰਧਰਵ ਅਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਨੱਚ ਕੇ ਅਤੇ ਗੀਤ ਗਾ ਕੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਰਪਾਂ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਨੂੰ ਢੋਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਵੀ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੇਵ ਰਥ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਵਾ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਮਨਚਾਹੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਇੱਥੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ, ਉਹ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੁਆਮੀ ਚਮਕਦੇ ਹਨ। ਸੂਰਜ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਿਤਰਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਪੋਸ਼ਣ ਕਰਦੇ ਹਨ।