ਕੂਰ੍ਮਪੁਰਾਣਮ੍

ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਲਈ, ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਅਬਿਨਾਸੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਰਸਤਾ ਨਾ ਅਪਣਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਪੂਰਨਤਾ ਹਾਸਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਫਿਰ ਬੋਲ ਪਏ: “ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਕਿਵੇਂ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਕੁਝ ਦਾ ਨਿਯੰਤਰਕ ਕੌਣ ਹੈ? ਦੱਸੋ, ਹੇ ਪਰਮ ਪੁਰਖ!” ਉਸ ਨੇ ਗੰਭੀਰ ਅਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਵਿਲੀਨ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਅਨੰਤ, ਅਮਾਪ, ਨਿਯੰਤਰਕ ਹੈ, ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੱਤ-ਚਿੰਤਕ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਦਾ-ਅਵਿਨਾਸੀ, ਅਟੱਲ, ਅਜਰ, ਆਪਣੀ ਮੂਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਮਹਾਨ ਰੂਪ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਅਵਿਆਕਤ ਬ੍ਰਹਮ ਆ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਵਿਲੀਨਤਾ ਨੂੰ ‘ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਜਾਦੀ ਤੱਕ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਜਦ ਤੱਕ ਨਵਾਂ ਸੰਸਾਰ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਨਾ ਦਿਨ ਹੈ, ਨਾ ਰਾਤ—even ਰੂਪਕ ਵਿਚ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਅਵਿਆਕਤ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਉਹੀ ਪਰਮ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਰਮ ਯੋਗ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਚਲਾਇਆ। ਉਹ ਯੋਗ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਗਤੀ ਲਈ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ। ਉਹ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ, ਸੰਗੁਚਿਤ ਅਤੇ ਵਿਸਤਾਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਟਿਕਿਆ ਰਹਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਬੀਜ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬੁਧਿ, ਧੀਰਤਾ, ਸਮਰਣ ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਮਹਤ ਤੋਂ ਇਹ ਤ੍ਰੈ-ਰੂਪ ਅਹੰਕਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਤੋਂ ਆਤਮਾ, ਵਿਅਕਤੀ ਅਤੇ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ—all ਉਸ ਦੇ ਉਤਪਾਦ ਹਨ। ਜਿਸ ਨੇ ਇਹ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ, ਕਰਮ ਕਰਦੇ, ਅਤੇ ਤੱਤਾਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅੱਗ-ਰੂਪ ਹਨ, ਦਸ ਦੇਵਤੇ ਸ਼ੁੱਧ-ਰੂਪ ਹਨ। ਇਹ ਸੁਖਸ਼ਮ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਹੈ; ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਉਸ ਤੋਂ ਆਕਾਸ਼ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਖਾਲੀ ਅਤੇ ਧੁਨੀ-ਰੂਪ ਹੈ। ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਵਾਯੁ ਬਣੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਸਪਰਸ਼ ਹੈ। ਵਾਯੁ ਤੋਂ ਅੱਗ ਪੈਦਾ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਦਾ ਗੁਣ ਰੂਪ ਹੈ। ਅੱਗ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਜੋ ਸਵਾਦ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਭੂਤ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਬਣਿਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਗੰਧ ਹੈ। ਫਿਰ, ਵਾਯੁ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਧੁਨੀ ਅਤੇ ਸਪਰਸ਼ ਦੋ ਗੁਣ ਹਨ, ਆਈ। ਅੱਗ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਗੁਣ—ਧੁਨੀ, ਸਪਰਸ਼, ਰੂਪ—ਹਨ, ਬਣੀ। ਪਾਣੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਗੁਣ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਵਾਦ ਦਾ ਸਰੂਪ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਭੂਮੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਗੁਣ ਹਨ, ਜੋ ਸਭ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਗਾਢੀ ਹੈ, ਆਈ। ਇਹ ਤੱਤ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਪਰਸਪਰ ਮਿਲ ਕੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਸਹਾਰਦੇ ਹਨ। ਇਕੱਲੇ-ਇਕੱਲੇ, ਇਹ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਉਤਪੱਤੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ; ਪਰ, ਮਹਾਨ ਤੱਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵਿਅਕਤ ਤੱਤਾਂ ਤੱਕ, ਇਹ ਮਿਲ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮੰਡ—ਕੋਸ्मिक ਐਗ—ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਿਅਕਤ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ, ਮਹਾਨ ਐਗ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਵਿਸਤਾਰਤ ਅਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਐਗ ਵਿੱਚ, ਖੇਤਰ-ਗਿਆਤਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਉਹ, ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਰਚਨਹਾਰ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ।