ਕੂਰ੍ਮਪੁਰਾਣਮ੍

ਜਦੋਂ ਭਰਿਗੁ ਆਦਿਕ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਮੁਖ ਤੋਂ ਧਰਮਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਸੁਣੀ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਉਠੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਹੇ ਦੋਵਾਂ ਵਾਰ ਜਨਮੇਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ! ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣਾ, ਪਾਠ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਛੇ ਕਰਤਵਾਂ ਕਰਨਾ—ਇਹ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹਨ।” ਫਿਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਲਈ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣਾ ਤੇ ਯੁੱਧ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਿਆਂ ਲਈ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕਰਨੀ ਧਰਮ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਕਲਾ-ਕੁਸ਼ਲ, ਹੋਰ ਉਪਜੀਵਕੀਆਂ, ਅਤੇ ਯਜਨ ਲਈ ਭੋਜਨ ਬਣਾਉਣਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਤਵ ਹਨ। ਘ੍ਰਿਹਸਥ, ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ, ਸੰਨਿਆਸੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ—ਇਹ ਚਾਰ ਆਸ਼ਰਮ ਹਨ। ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ! ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ, ਘ੍ਰਿਹਸਥ ਦਾ ਕਰਤਵ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਘਰ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰੇ। ਵਾਨਪ੍ਰਸਥੀ ਦਾ ਕਰਤਵ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਨਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਵੰਡੇ। ਸੰਨਿਆਸੀ ਲਈ ਸਹੀ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵਿਰਾਗ ਧਰਮ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਲਈ ਸਾਂਝ ਵੇਲੇ ਦੀ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਹਵਨ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰਨੀ ਧਰਮ ਹੈ। ਕਮਲ-ਜਨਮੇ ਨੇ ਸਾਰੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ—ਅਰਥਾਤ ਇੰਦਰੀ-ਸੰਯਮ—ਆਮ ਕਰਤਵ ਵਜੋਂ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਘ੍ਰਿਹਸਥ ਲਈ ਇਹ ਨਿਯਮ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਦੀ ਪਾਲਨਾ ਕਰੇ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਇਸ ਨਿਯਮ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਗਲੇ ਜਨਮ ਵਿਚ ਗਰਭ-ਘਾਤੀ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਘ੍ਰਿਹਸਥ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕਰਤਵ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਚਲਾ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦੇਹਾਂਤ ਕਰ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਹੋਰ ਲੋਕ ਉਸ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਲਈ, ਘ੍ਰਿਹਸਥ ਆਸ਼ਰਮ ਸਭ ਤੋਂ ਉਚਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਘ੍ਰਿਹਸਥ ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਹੀ ਧਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਸਮਝੋ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਕਰਮ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿੰਦਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਚਾਹੇ ਧਰਮਕ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਸਿਰਫ ਧਰਮ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਧਰਮ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਓ। ਕਿਉਂਕਿ ਸਤ, ਰਜ ਅਤੇ ਤਮ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਲੋਕ ਤਮ ਗੁਣ ਵਾਲੇ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਤਨ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲੋਕ ਵਿਚ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਚੰਗਾ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਸੁਖੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਮਰਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਮਾਰਗ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਮਹਾਨਤਾ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਅਮਰਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਕੁਝ ਧਰਮ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸ਼ਕਤੀ, ਹੇ ਦੋਵਾਂ ਵਾਰ ਜਨਮੇਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ, ਬ੍ਰਹਮਣੀਕ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਨਾ ਕੋਈ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੈ, ਨਾ ਅੰਤ। ਇਸ ਲਈ, ਕਰਮ-ਯੋਗ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਅਪਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕਰਮ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੰਨਿਆਸ ਹਨ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਹ ਸਿਰਫ ਕਰਮ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੰਨਿਆਸ ਦੀ ਪਾਲਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਹ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਧਾ ਸੁਭਾਵ, ਵੈਰੀ-ਰਹਿਤਤਾ, ਅਤੇ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ—ਇਹ ਸਭ ਚੰਗੇ ਗੁਣ ਹਨ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਆਦਰ-ਸੱਤਕਾਰ ਕਰਨਾ ਵੀ ਧਰਮ ਹੈ। ਮਨੁ ਨੇ ਇਹ ਸੰਖੇਪ ਧਰਮ ਚਾਰ ਵਰਣਾਂ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ। ਜੋ ਕਸ਼ਤਰੀ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਕਦੇ ਪਿੱਠ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇੰਦਰ ਦਾ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਜੋ ਸ਼ੂਦਰ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ ਜੀਵਨ ਯਾਪਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਗੰਧਰਵ ਲੋਕ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਉਹ ਸਥਾਨ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਨਾਲ ਵਸਦੇ ਹਨ। ਘ੍ਰਿਹਸਥ ਦਾ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਜਾਪਤਿਆ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਵੈ-ਭੂ ਨੇ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਸਥਾਨ ਹਿਰਣਯਗर्भ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੋਂ ਮੁੜ ਆਉਣਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਆਨੰਦ ਅਤੇ ਆਧਿਕਾਰ ਦਾ ਨਿਵਾਸ—ਇਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ, ਇਹੀ ਪਰਮ ਲਕਸ਼ ਹੈ। ਚਾਰ ਆਸ਼ਰਮ ਸਿਖਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜੋਗੀਆਂ ਲਈ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਹੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਜੋਗੀ ਅਡੋਲ ਬੈਠਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਨਿਆਸੀ ਹੈ; ਪੰਜਵੀਂ ਕੋਈ ਅਵਸਥਾ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਦਾ ਵਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਉਪਕੁਰਵਾਣ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨੈਸ਼ਠਿਕ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਤੱਤ ਵਿਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।