ਕੂਰ੍ਮਪੁਰਾਣਮ੍

ਸੋ, ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਸੱਚਾ ਸੁਖ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕੇਵਲ ਉਸੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲਵੇ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਅਸਲ ਅਮਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਗਤ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਕੇ, ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ। ਕਸ਼੍ਯਪ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਮਾਂ ਅਦਿਤੀ ਤੋਂ, ਉਹ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਆਪ ਹੀ ਜਨਮ ਲਏ। ਉਹ ਕਾਲੇ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਚਮਕਦਾਰ ਤੇ ਮਹਾਨ ਸ਼ੋਭਾ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਪੇਂਦ੍ਰ, ਇੰਦਰ, ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਦੇਵਤੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਭਰਦਵਾਜ ਰਿਸ਼ੀ ਵੱਲੋਂ ਸਿੱਖਾਈ ਗਈ ਸੱਚੀ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਨੂੰ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜੋ ਮਾਪਦੰਡ ਉਹ ਕਾਇਮ ਕਰਦਾ, ਦੁਨੀਆਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੀ। ਫਿਰ, ਸਭ ਨੇ ਯਜਨਾ ਰਾਹੀਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਜੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਸਭ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਅਤੇ ਯਜਨਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਹਨ। ਫਿਰ, ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦੇ ਯਜਨ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕੀਤੇ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਜੀ ਵਾਮਨ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਯਜਨ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਜਟਾਵਾਂ ਵਾਲੇ, ਵੇਦ ਪਾਠ ਕਰਦੇ, ਰਾਖ ਨਾਲ ਲਪੇਟੇ ਹੋਏ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੇ। ਫਿਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਲੀ ਰਾਜਾ ਕੋਲੋਂ ਆਪਣੇ ਤਿੰਨ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਤੋਲੀ ਹੋਈ ਜਮੀਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਮੰਗ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਬਲੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਚਮਚੀ ਲੈ ਲਈ। ਫਿਰ, ਠੰਢਾ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਪਾਣੀ ਡਾਲ ਕੇ ਦਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਹ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਸਿੱਧ ਪੁਰਖ ਫਿਰੋਂ ਦਿਵ੍ਯ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਗੰਗਾ, ਜੋ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਈ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਵੱਲੋਂ 'ਗੰਗਾ' ਨਾਮ ਪਾਈ। ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ, ਦੇਵਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੇ। ਦੇਵਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨੋਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੀ ਕੀਤੀ। ਤਿਨਾ ਵਿਖੇ, ਜਿਸ ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ ਦੀ ਚਾਲ ਅਮਾਪ ਹੈ, ਉਹ ਦੁਬਾਰਾ ਪਾਤਾਲ ਦੇ ਗਹਿਰੀ ਜੜ ਤੱਕ ਵੀ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਲਯ ਹੁੰਦਾ, ਤਦ ਉਹ ਮੁੜ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਨੂ, ਜਿਸ ਦੀ ਚਾਲ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਪੁਰੰਦਰ (ਇੰਦਰ) ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੇ। ਉਸ ਵੇਲੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਸ਼ਕ੍ਰ, ਮਹਾਨ ਭਗਵਾਨ, ਰੁਦ੍ਰ, ਆਦਿਤਿਆ ਅਤੇ ਮਾਰੁਤਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਵੇਖ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਥੇ ਹੀ ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਅਸੁਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪ੍ਰਹਲਾਦ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਨੂ ਜੀ ਦਾ ਭਗਤ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਨੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਸਦਾ ਹੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਅਸੁਰਾਂ ਦਾ ਮੁਖੀ ਬਾਣਾ ਸੀ, ਜੋ ਚਮਕਦਾਰ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲਏ ਅਤੇ ਵਾਸਵ (ਇੰਦਰ) ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਬਾਣਾ, ਜੋ ਤੁਹਾਡਾ ਹੀ ਮਹਾਨ ਅਸੁਰ ਹੈ, ਸਾਨੂੰ ਬੜੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ।" ਵਿਸ਼ਨੂ ਜੀ ਨੇ ਇਕ ਹੀ ਤੀਰ ਨਾਲ ਬਾਣਾ ਦੀ ਨਗਰੀ ਨੂੰ ਸੌਖੇ ਨਾਲ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ, ਬਾਣਾ ਨੇ ਇਸ਼ਾਨ (ਭੈਰਵ), ਜੋ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਹਨ ਅਤੇ ਨੀਲੇ ਤੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲਈ। ਉਸ ਨੇ ਨਗਰੀ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਕੇ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ, ਭਗਤੀ ਭਾਵ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੇ ਗਣੇਸ਼ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਤੀਰ ਚਲਾਇਆ। ਸਵਰਭਾਨੁ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਾਪਰਵਨ, ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਸੁਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੇਵ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕਾਂ ਮਹਾਨ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਜੀਵ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਸਿਰ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸਾਰੀ ਕਥਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੀਲਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।