ਕੂਰ੍ਮਪੁਰਾਣਮ੍

ਕੇਸ਼ਵ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਖੇਡ ਨਾਲ ਹੀ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਯੁੱਧ ਆਪਣੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਉਸ ਜੰਗ ਵਿੱਚੋਂ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਸੀ, ਉਹ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਿਆ ਤੇ ਭੱਜ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਸੰਸਾਰ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ, ਉਹ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਤੇ ਆਇਆ। ਉੱਥੇ, ਦੋ ਵਾਰ ਜਨਮੇ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ) ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਵੱਲ ਐਸੇ ਆਏ ਜਿਵੇਂ ਚਮਕਦਾ ਸੂਰਜ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਵੇਲੇ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੇ ਨੰਦੀ, ਭੈਰਵ ਅਤੇ ਕੇਸ਼ਵ—ਇਹ ਤਿੰਨੋੰ ਦੈਵੀ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ। ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਕੇਸ਼ਵ ਦੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਸੁੰਘਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾਇਆ। ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਇਆ। ਭੈਰਵ, ਜੋ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਖੜਾ ਸੀ, ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼্ণੂ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਫਿਰ, ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਆਪਣੀ ਦੇਵੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਉੱਤਮ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਗਏ। ਉਹ ਸਭ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ, ਤ੍ਰਿਣੇਤ੍ਰੀ (ਤੀਨ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ) ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਦੈਤਿਆਂ ਦੀ ਫੌਜ ਵੀ ਉੱਥੇ ਇਕੱਠੀ ਹੋਈ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਸੀ। ਦੇਵੀਆਂ, ਜੋ ਭਾਵੁਕ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਭਾਵ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹੋਇਆਂ ਗੀਤ ਗਾਉਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਾਰਾਇਣ, ਜੋ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਦਿਵਿਆ ਸਿੰਘਾਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠਿਆ ਦੇਖਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਈਸ਼ਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਸਤਿਕਾਰੀ ਨਾਰੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਇਹ ਕੌਣ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਰੂਪ ਐਨਾ ਚਮਕਦਾਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹਨ?" ਉਸ ਸਮੇਂ, ਮਹਾਨ ਯੋਗੀ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਸੁਆਮੀ, ਬੋਲ ਪਏ। ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਭਾਜਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਹੀ ਇੱਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ—ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਭਵਾਨੀ ਵੀ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼্ণੂ ਵੀ। ਲੋਕ ਮੈਨੂੰ ਕੇਸ਼ਵ ਦੇਵਤਾ ਤੇ ਉਸ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਅੰਬਿਕਾ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼্ণੂ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਤਾ, ਕਾਰਨ, ਅਤੇ ਭੋਗ ਤੇ ਮੋਖ ਦੇ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਵਾਸੁਦੇਵ ਹੀ ਰਚਨਹਾਰ, ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਚਹੁੰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਤਾਰਣਹਾਰ, ਪੁਰਖ, ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਇੱਕੋ ਪਰਮ ਪਦ ਹੈ। ਉਹ ਸਦਾ ਸ਼ਾਂਤ, ਸੱਚਾ, ਅਤੇ ਅਨੰਦਮਈ ਹੈ—ਇਸ ਪਦ ਨੂੰ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਇਹੀ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਲਕੜ ਹੈ। ਮੈਂ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਇੱਕ ਹੀ ਦੇਖਦਾ ਹਾਂ—ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੋਖਸ਼ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਨੂੰ ਹੀ ਜਾਣੋ, ਫਿਰ ਅਨੰਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗਾ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰੀਤ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਲੱਖਾਂ-ਕਰੋੜਾਂ ਯੁੱਗਾਂ ਤੱਕ ਦੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਪੱਕਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਜੋ ਇੱਥੇ ਸਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਹਰ ਮੁਸ਼ਕਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨ। ਪਰ ਜਿਹੜੇ ਨਾਰਾਇਣ ਅਤੇ ਹਿਮਾਲਿਆ ਕੁਮਾਰੀ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਉਹ ਭਵਾਨੀ ਦੇ ਜੁੜੇ ਚਰਨਾਂ ਅਤੇ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ। ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮੂਲ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ; ਇਹ ਸਭ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਅਚੰਭਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ, ਉਹ ਪਹਾੜ 'ਤੇ ਗਿਰਿਜਾ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਫੜਨ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ, ਪਰਮ ਪੁਰਖ, ਦੈਤਿਆਂ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਕਾਲਰੁਦ੍ਰ ਦੇਵਤਾ ਵੀ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚੇ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ ਦੇਵਤਾ ਵੀ ਆਇਆ। ਉਹ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਰੂਪ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਨਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ, ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੇਵਤੇ ਉੱਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਹੋਈ। ਸਾਰੇ ਗਣਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ, ਆਪਣੇ ਮੁੱਖੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਫਿਰ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਦਿਵਿਆ ਸਵਾਰੀ ਉੱਤੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ।