ଏହି ଦିବ୍ୟ କଥାରେ କହାଯାଉଛି—ଏହି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ଆଦିରେ ଥିଲେ ହଂସ, ପ୍ରାଣବାୟୁ, ତାପରେ କପିଳ, ଯିଏ ସମସ୍ତଙ୍କ ଆଧାର, ଶାଶ୍ୱତ ଏକ ରୂପ। ସେଉଁଠି ମାଆ, ବାପା, ଏବଂ ମହାଦେବ—ଏହି ସମସ୍ତ ଆକାର ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ଛାଡି ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ। ଯେଉଁମାନେ ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣିପାରନ୍ତି, ସେମାନେ ଅମୃତତ୍ୱ ଲାଭ କରନ୍ତି। ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ସଂକ୍ଷେପରେ ପ୍ରକୃତିର ଆଦି ଅବସ୍ଥା ବିଷୟରେ କହିବି। କାଳାଗ୍ନି, ଯାହା ସମସ୍ତ କିଛିକୁ ଅସ୍ତିତ୍ୱରୁ ଶେଷ କରିବାକୁ ଚାହେ, ସେ ସମସ୍ତ କୁ ଭସ୍ମ କରିଦେବା ପାଇଁ ଉଦ୍ୟତ ହୁଏ। ସେ ଏହି ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡକୁ, ଦେବତା, ଦାନବ ଓ ମନୁଷ୍ୟ ସହିତ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଜଳାଇ ଦେଇଥାଏ। ଭୟାନକ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ସେ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ନଶ୍ୱରତା କୁ ଆଣିଥାଏ। ସପ୍ତ-ସପ୍ତ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ସେ ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଭସ୍ମ କରିଦେଇଥାଏ। ସେ ଏହି ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ଦେହରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦହନାଗ୍ନି ପ୍ରବେଶ କରାଏ। ଏହି ସମୟରେ, ଏକମାତ୍ର ବେଦ ତତ୍ତ୍ୱ ସାକ୍ଷୀ ଭାବେ ଶିବଙ୍କ ସହିତ ଅବସ୍ଥିତ ଅଛି। ଶିବ ଏହି ସମସ୍ତ ଆକାଶକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଗ୍ରହମାଳା ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଇଛନ୍ତି। ସେ ହଜାର ହାତ ଓ ପାଦ, ହଜାର କିରଣ ସହିତ, ବଲଶାଳୀ ଭାବରେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ। ତିନିମୁଣ୍ଡିଆ ତ୍ରିଶୂଳ ଧାରଣ କରି, ବାଘଚର୍ମ ପିନ୍ଧି, ଯୋଗେଶ୍ୱର ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ। ସେ ଦେବୀଙ୍କୁ ଦେଖି ତାଣ୍ଡବ ନୃତ୍ୟ କରନ୍ତି। ଯୋଗ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ, ସେ ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀଙ୍କ ଦେହରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ଏହି ପବିତ୍ର ଶିବ, ଯାହାର ସ୍ୱଭାବ ହେଉଛି ଆଲୋକ, ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡକୁ ଜଳାଇ ଦେଇଛନ୍ତି। ପୃଥିବୀ ତାହାର ଗୁଣ ସହିତ ଜଳରେ ଲୟ ହେଉଛି। ତାପରେ ଅଗ୍ନି ତାହାର ଗୁଣ ସହିତ ବାୟୁରେ ଲୟ ହେଉଛି ଓ ନିଶ୍ଶେଷ ହୋଇଯାଏ। ତେଣୁ ପ୍ରାକୃତିକ ତତ୍ତ୍ୱରେ, ଆକାଶ ତାହାର ଗୁଣ ସହିତ ଲୟ ହେଉଛି। ଶୁଦ୍ଧ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣର ଦେବତାମାନେ ଭି ଭୂତାଦିକ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଲୟ ହେଉଛନ୍ତି। ଏହି ତିନିପ୍ରକାର ଅହଂକାର ବି ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱରେ ଲୟ ହୁଏ। ଅବ୍ୟକ୍ତ, ଯାହା ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ଗର୍ଭ, ସମସ୍ତ କିଛିକୁ ଏକ ଅବିନାଶୀ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଆନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କରେ। ଏହି ସମୟରେ ପ୍ରକୃତି ଓ ପୁରୁଷ ଏକ ଅନ୍ୟଠାରେ ଅଲଗା ହୋଇଯାନ୍ତି। ଏହି ବିଲୟ ସ୍ୱୟଂ ଘଟେନାହିଁ, ଏହା ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରୁ ଘଟେ। ପ୍ରାକୃତି, ଯାହା ବିଶ୍ୱର ଗର୍ଭ ଓ ମାୟା ରୂପ, ଅବିବେକୀ ଓ ଅଚେତନ। ଋଷିମାନେ ଏହି ମହା ଏବଂ ବିବିଧ ସାକ୍ଷୀ, ସମସ୍ତଙ୍କ ପିତାମହଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ପ୍ରାକୃତିରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଅଛି, ତାହାକୁ ରୁଦ୍ର ଦହନ କରନ୍ତି—ଏହି ଶାସ୍ତ୍ର ଏହିପରି କହେ। ଏଠିରେ ଶଙ୍କର ଶେଷ ବିଲୟ ଘଟାନ୍ତି। ଯେ ଶକ୍ତି ସ୍ଥାପନ କରେ ଓ ମୋହନ କରେ, ତାହାକୁ ନାରାୟଣ ବୋଲି ଶାସ୍ତ୍ର କହେ। ସେ ପ୍ରାକୃତି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକୃତିର ପଚିଶ ତତ୍ତ୍ୱ ରୂପେ ସମସ୍ତ କିଛି ତିଆରି କରନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଈଶ୍ୱର ଏହି ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାନ୍ତି। ଏଠାରେ ଏକମାତ୍ର ଅବିନାଶୀ ତତ୍ତ୍ୱ ଅଛି, ଯାହା ଆତ୍ମା, ପ୍ରକୃତି ଓ ଇଶ୍ୱରର ସାର। ଦେବତାମାନେ, ଇନ୍ଦ୍ର, ଆଦିତ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ହୁଅନ୍ତି। ତାଙ୍କର ମହତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା, ଏକ ଶକ୍ତିକୁ ଗୁଣରହିତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେ ବିଭିନ୍ନ ଦେହ ତିଆରି କରନ୍ତି ଓ ନିଜ ଲୀଳାରେ ସେଗୁଡିକୁ ଖଣ୍ଡନ କରନ୍ତି। ରୁଦ୍ର ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିଥାନ୍ତି—ଏହି ହେଉଛି ବେଦ ଉପଦେଶ। ଦେବତାମାନେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଶକ୍ତି ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାନ୍ତି। ମହେଶ୍ୱର, ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ, ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିର ମୂର୍ତ୍ତି ଭାବେ ଗୀତିତ୍ୱ ପାଇଛନ୍ତି। କେହି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ କହନ୍ତି, କେହି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ, ଆଉ କେହି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଏହି ସମସ୍ତ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ନାନା ରୂପ ମାନେ ବିବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛନ୍ତି।