ଏହି ବିଶ୍ୱର ଅନେକ ଯୁଗ ମଧ୍ୟରୁ ବରାହ ଯୁଗ ଆସିଥାଏ, ଯାହାର ବିସ୍ତାର ପୂର୍ବରୁ କଥିତ ହୋଇଛି । ପ୍ରାଚୀନ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ଋଷିମାନେ ଯେଉଁମାନେ ସମୟକୁ ଚିନ୍ତନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହାକୁ ଅନେକ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି । ତମୋଗୁଣ ଯୁଗରେ ହରଙ୍କ ବିଷୟରେ, ରଜୋଗୁଣ ଯୁଗରେ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ବିଷୟରେ କହାଯାଏ । ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଯୁଗଗୁଡ଼ିକ ସତ୍ତ୍ୱିକ, ଯେଉଁଠାରେ ମୋର ନିଜ ମୂର୍ତ୍ତି ପ୍ରକଟିତ ହୁଏ । ଯେଉଁମାନେ ଗିରିଶ ଓ ମୋତେ ଉପାସନା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି । ଏହି ପୃଥିବୀ ଏକ ମାତ୍ର ସାଗର ହେଇଯିବାବେଳେ, ମୁଁ ଯୋଗନିଦ୍ରାରେ ଲୀନ ହୋଇଯାଏ । ଜନସ୍ଥଳରେ ବସୁଥିବା ଯେଉଁମାନେ ତପସ୍ୟା ଓ ଯୋଗଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଦେଖନ୍ତି—ସେ ହଜାର ପାଦ, ହଜାର ରଶ୍ମି, ହଜାର ଚକ୍ଷୁ ଓ ଅପାର ଶ୍ରୀମାନ୍ । ମୁଁ ହେଉଛି ହୋମ କୁଶା, ଚମସ, ସୋମ ଓ ଘୃତ । ମୁଁ ହେଉଛି ବେଦ, ବେଦ୍ୟ, ପ୍ରଭୁ, ଗୋପାଳକ, ଓ ବ୍ରହ୍ମଣଙ୍କ ମୁଖ । ମୁଁ ହଁସ, ପ୍ରାଣ, କପିଳ, ବିଶ୍ୱରୂପ ଓ ନିତ୍ୟ । ମୁଁ ମା, ପିତା, ମହାଦେବ—ମୋ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ । ଯେଉଁମାନେ ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ଅମରତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି । ଏବେ ମୋଠାରୁ ପ୍ରାଚୀନ ପ୍ରକୃତି ବିଷୟରେ ସଂକ୍ଷେପରେ ଶୁଣ । ସମୟ ଅଗ୍ନି ସମସ୍ତ କିଛିକୁ ଭସ୍ମ କରିବାକୁ ଚାହିଁ, ସମସ୍ତର ସଂହାର କରେ । ଏହି ଅଗ୍ନି ସମଗ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ, ଦେବ, ଦାନବ ଓ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ସହିତ ସବୁକୁ ଜଳାଇ ଦିଏ । ଏହି ଅଗ୍ନି ଭୟଙ୍କର ରୂପ ଧାରଣ କରି, ସମସ୍ତ ଲୋକର ବିନାଶ କରେ । ସପ୍ତ ସପ୍ତ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଜଳାଇ ଦିଏ । ସେ ଦେବମାନଙ୍କ ଦେହରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଗ୍ନି ପ୍ରବେଶ କରାଏ । ଏକମାତ୍ର ବେଦବାଣୀ ସାକ୍ଷୀ ଭାବେ ଶିବଙ୍କ ସହିତ ବସିଥାଏ । ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଗ୍ରହମାଳା ସହିତ ଆକାଶକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରେ । ହଜାର ହାତ, ହଜାର ପାଦ, ହଜାର ରଶ୍ମି ଓ ଅପାର ଶକ୍ତି ଧାରଣ କରିଥିବା ସେଇ ମହାବଳୀ । ତିନି କଣ୍ଡା ଧାରଣ କରି, ବାଘଚର୍ମ ପିନ୍ଧି, ଯୋଗୀଶ୍ୱର ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ । ସେଇ ପରମେଶ୍ୱର ଦେବୀକୁ ଦେଖି ତାଣ୍ଡବ ନୃତ୍ୟ କରନ୍ତି । ଯୋଗ ଅବସ୍ଥାରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ତିନି କଣ୍ଡାଧାରୀଙ୍କ ଦେହକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି । ଏହି ଦିବ୍ୟମୟ, ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟ ପ୍ରଭୁ ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡକୁ ଦହି ଦିଅନ୍ତି । ସମସ୍ତ ଗୁଣ ସହିତ ପୃଥିବୀ ଜଳରେ ବିଲୀନ ହୁଏ । ପରେ ଅଗ୍ନି ତାହାର ଗୁଣ ସହିତ ବାୟୁରେ ଲୟ ହୁଏ ଓ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ । ସେପରି ଆକାଶ ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଲୟ ହୁଏ । ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣର ଦେବମାନେ ବି ଭୂତାଦିକ ତତ୍ତ୍ୱରେ ବିଲୀନ ହୁଏ । ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ଅହଂକାର ମହାତ୍ତ୍ୱରେ ଲୟ ହୁଏ । ଅବ୍ୟକ୍ତ, ଯାହା ବିଶ୍ୱର ଗର୍ଭ, ସମସ୍ତ କିଛିକୁ ଏକ ଅବିନାଶୀ ମଧ୍ୟରେ ଲୟ କରାଏ । ଏହି ସମୟରେ ପ୍ରାକୃତିକ ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ପରମ ପୁରୁଷ ପୃଥକ୍ ହୋଇଯାନ୍ତି । ସଂହାର ସ୍ୱୟଂ ଘଟିଯାଏ ନାହିଁ; ଏହା ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରୁ ହୁଏ । ପ୍ରାକୃତି, ଯାହା ବିଶ୍ୱର ଗର୍ଭ, ଏହି ମାୟାତ୍ମକ ଏବଂ ଅଚେତନ ତତ୍ତ୍ୱ । ଋଷିମାନେ ଏହି ମହା, ବିବିଧ ସାକ୍ଷୀ, ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରପିତାମହଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି । ପ୍ରାକୃତିରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ସବୁ ତତ୍ତ୍ୱ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ରୁଦ୍ର ସମସ୍ତକୁ ଦହନ କରନ୍ତି—ଏହିପରି ଶାସ୍ତ୍ର କହେ । ଏଠାରେ ଶଙ୍କର ଅନ୍ତିମ ପ୍ରଳୟ କରନ୍ତି । ସେଇ ଶକ୍ତି, ଯିଏ ସୃଷ୍ଟି ଓ ମୋହ କରେ, ତାଙ୍କୁ ନାରାୟଣ ବୋଲି ଶାସ୍ତ୍ର କହିଛି । ସେ ପ୍ରାକୃତିରୁ ସମସ୍ତ ଜଗତ, ପଞ୍ଚବିଂଶତି ତତ୍ତ୍ୱରୁ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି ।