ପୃଥିବୀ ଉପରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ବିଶ୍ୱପ୍ରଳୟ ଅଗ୍ନି ଦହୁଁଥିଲା, ତାହା ପୃଥିବୀର ଜଳକୁ ପିଉଥିଲା। ସେହି ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନି ରୂଦ୍ରଙ୍କ ଶକ୍ତିକୁ ପ୍ରକାଶ କରି, ଆପଣ ଆପଣର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଚେତନା ସହିତ ସମଗ୍ର ସୃଷ୍ଟିକୁ ଦହୁଁଥିଲା। ପୃଥିବୀକୁ ତଳେ ଓ ଦ୍ୱିତୀୟତଃ ଉପରେ ଦିଗନ୍ତର ସ୍ୱର୍ଗକୁ ମଧ୍ୟ ଏହି ଅଗ୍ନି ଦହି ଦେଉଥିଲା। ଏହା ପରେ, ସେହି ପ୍ରଳୟାଗ୍ନିର ଶିଖା ଉପରକୁ ଉଠିଗଲା। ସେହି ସମୟରେ, କାଳ-ରୂଦ୍ରଙ୍କ ଉଦ୍ୟମରେ, ସେ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନି ସମସ୍ତକୁ ଦହି ଦେଉଥିଲା। କାଳାଗ୍ନି, ଯେଉଁଥି ସମସ୍ତର ରୂପ ନିଜେ, ସେ ଅବଶିଷ୍ଟ ନ ରଖି ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱକୁ ଦହି ଦେଉଥିଲା। ଏହା ପରେ ସମସ୍ତ ଏକଟି ଲୋହା ଗଠିକା ଭଳି ଦେଖାଯିବାକୁ ଲାଗିଲା। ତା’ପରେ ଆକାଶରେ ଭୟାନକ ପ୍ରଳୟ ମେଘ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ—କେତେକ ଧୂଆଁର ରଙ୍ଗର, କେତେକ ହଳଦିଆ, କେତେକ ଶଙ୍ଖ ବା ମଲ୍ଲିକା ପୁଷ୍ପର ଭଳି ଧଳା, ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ କାଜଳ ରଙ୍ଗର। କେତେକ ମେଘ ଇନ୍ଦ୍ରଧନୁର ଭଳି ଆକାଶରେ ଦେଖାଯିଲେ। ସେମାନେ ଅନେକ ରୂପର, ଭୟଙ୍କର ରୂପ ଓ ଭୟାନକ ଧ୍ୱନିରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ସେହି ସପ୍ତପଟ ମେଘମାନେ ଅନ୍ଧକାର ଅଗ୍ନିକୁ ନିର୍ମୂଳ କରିଦେଲେ, ସମସ୍ତ ଅପଶୁଭ ଓ ସଂହାରକାରି ଅଗ୍ନିକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିଦେଲେ। ଏହିପରି ଦୃଶ୍ୟରେ, ଜଳ ଅଗ୍ନିକୁ ଦମନ କରିଥିବାରୁ, ସେହି ଅଗ୍ନି ଜଳରେ ବିଳୀନ ହେଇଯାଏ। ପରେ, ଏହି ମେଘମାନେ ବିପୁଳ ଜଳଧାରାରେ ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ବୁଡ଼ିଯିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବର୍ଷା କରିଥିଲେ। ସେହି ଜଳ ମହାସାଗରର କୂଳଭାଗର ଭଳି ପୃଥିବୀ ଉପରେ ପଡ଼ିଥିଲା, ଏବଂ ସମୁଦ୍ରମାନେ ପୁଣିଥରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଉଥିଲେ। ପାହାଡ଼ମାନେ ଗଳିଗଲେ ଓ ପୃଥିବୀ ଜଳରେ ବିଳୀନ ହେଲା। ଏହି ସମୟରେ, ପ୍ରଜାପତି ଭଗବାନ୍ ଯୋଗନିଦ୍ରା ଗ୍ରହଣ କରି ଶୟନ କରିଲେ। ଏହି ସମୟକୁ ବରାହ କଳ୍ପ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହାର ବିସ୍ତୃତି ପୂର୍ବରୁ କଥାଯାଇଛି। ଏହି କଳ୍ପ ବିବର୍ଣ୍ଣନ ପୁରାତନ ସୃତିରେ, କାଳ ଚିନ୍ତନ କରୁଥିବା ଋଷିମାନେ ଦ୍ୱାରା କଥାଯାଇଛି। ତମୋମୟ କଳ୍ପରେ ଏହି ଲୀଳାକୁ ହରଙ୍କ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ରଜୋମୟ କଳ୍ପରେ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ; ଅନ୍ୟ କେତେକ କଳ୍ପ ସତ୍ତ୍ୱମୟ, ସେଠି ମୋର ମନିଫେଷ୍ଟେସନ୍ ଅଛି। ଯେଉଁମାନେ ଗିରିଶ ଓ ମୋତେ ଉପାସନା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସେହି ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏଠି, ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ ଏକ ମହାସାଗର ଭଳି ହୋଇଯାଏ, ମୁଁ ଯୋଗନିଦ୍ରାରେ ପ୍ରବେଶ କରେ। ଜନସ୍ୱର୍ଗରେ ବସିଥିବା ଯେଉଁମାନେ ତପସ୍ୟା ଓ ଯୋଗଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଜାଣନ୍ତି—ସେହି ପରମେଶ୍ୱର ହଜାର ପାଦ, ହଜାର ରଶ୍ମି, ହଜାର ନୟନ ଓ ଅପାର ତେଜର ଅଧିପତି। ମୁଁ ହେଉଛି ହବି, ହବିସ୍ପୂନ୍, ସୋମ ଓ ଘୃତ; ମୁଁ ହେଉଛି ବେଦ, ଜ୍ଞେୟ, ପ୍ରଭୁ, ଗୋପତି, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ମୁଖ। ମୁଁ ହଂସ, ପ୍ରାଣ, କପିଳ, ବିଶ୍ୱରୂପ ଓ ନିତ୍ୟ। ମୋତେ ଛାଡ଼ି ମାଆ, ବାପା, ମହାଦେବ କିଛି ନାହିଁ। ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣି, ସେମାନେ ଅମୃତତ୍ୱକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଏବେ ମୋ ଠାରୁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବରେ ଆଦି ପ୍ରକୃତି ବିଷୟରେ ଶୁଣ। କାଳାଗ୍ନି, ସମସ୍ତକୁ ଭସ୍ମ କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହୋଇ, ସମସ୍ତର ସଂହାର କରେ। ସେ ସମସ୍ତ ଦେବ, ଦାନବ, ମନୁଷ୍ୟ ସହିତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡକୁ ଦହି ଦେଉଥିଲା। ଭୟାନକ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ସେ ବିଶ୍ୱର ସଂହାର କରେ। ସପ୍ତସପ୍ତ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଦହି ଦେଉଥିଲା। ସେ ସଂହାରକାରି ଅଗ୍ନିକୁ ଦେବମାନଙ୍କ ଦେହରେ ପ୍ରବେଶ କରାଏ। ଏହି ସମୟରେ, ଏକମାତ୍ର ବେଦ ସ୍ୱରୂପ ଶମ୍ଭୁ ସାକ୍ଷୀ ଭାବେ ବିଦ୍ୟମାନ ରହନ୍ତି।