ଏଠି ଶାସ୍ତ୍ରର ଉପଦେଶ ଅନୁସାରେ, ଦେହର ଭିତରେ ଜନ୍ମ ନେଉଥିବା ପ୍ରାଣବାୟୁକୁ ନିୟମିତ କରିବାକୁ ପ୍ରାଣାୟାମ ବୋଲାଯାଏ, ଏହି ପ୍ରାଣାୟାମ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର ହୁଏ—ଏକଟି ରୋଧ ସହିତ, ଆଉ ଏକଟି ରୋଧ ବିନା। ଏହି ମଧ୍ୟମ ପ୍ରାଣନିରୋଧ ସବୁଠୁ ଉତ୍ତମ ମନାଯାଏ, ଯାହା ୩୬ ମାପରେ ଗଣାଯାଏ। ନିରୋଧର ତିନି ପ୍ରକାର—ଧୀର, ମଧ୍ୟମ ଓ ପ୍ରଧାନ; ଏହାର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ଆନନ୍ଦରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ହୁଏ। ଏହି ପ୍ରାଣନିରୋଧର ଲକ୍ଷଣ ଯୋଗୀମାନେ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛନ୍ତି। ଯଦି ଯୋଗୀ ଏକ ମନ୍ତ୍ରକୁ ତିନିଥର ପ୍ରାଣ ରୋଧ କରି ଉଚ୍ଚାରଣ କରନ୍ତି, ଏହାକୁ ପ୍ରାଣାୟାମ ବୋଲାଯାଏ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଦୀର୍ଘ ସାଧନା କରୁଥିବା ଯୋଗୀମାନେ ସ୍ୱୀକାର କରିଛନ୍ତି। ଯେଉଁ ସମୟରେ ପ୍ରାଣ ସମତା ରେ ରହିଥାଏ, ଏହାକୁ କୁମ୍ଭକ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଏ। ଏହି ନିରୋଧକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ବିରତି ବୋଲି ବିବେଚନା କରନ୍ତି; ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲୋକମାନେ ଏହାକୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ସଂକୋଚିତ କରିବା ଭାବରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି। ଏପରେ, ଯେଉଁଠି ଏହି ପ୍ରକାର ଅଭ୍ୟାସ ହୁଏ, ସେଉଁଠି ମନକୁ ଏକାଗ୍ର କରିବାକୁ ଧ୍ୟାନ ବୋଲାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ମନ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଚିନ୍ତା ସହିତ ମିଶି ନଥାଏ, ସେଉଁଠି ଏହାକୁ ଋଷିମାନେ ଧ୍ୟାନ ବୋଲି ଚିହ୍ନଟ କରନ୍ତି। ଏକ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପରେ ମନ ଅଟୁଟ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଲେ, ଏହାକୁ ଯୋଗର ସବୁଠୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉପାୟ ମନାଯାଏ। ଧ୍ୟାନରେ ଦ୍ୱାଦଶ ପ୍ରାଣାୟାମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଭ୍ୟାସ କରିଲେ, ଏହାକୁ ସମାଧି ବୋଲାଯାଏ। ସମସ୍ତ ଅଭ୍ୟାସରେ ଏହି ଉପାୟ ସବୁଠୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଯୋଗୀମାନେ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ବସି, ପଦ୍ମାସନକୁ ଆତ୍ମା ପାଇଁ ସବୁଠୁ ଉତ୍ତମ ଆସନ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରାଯାଏ। ଅର୍ଧ ଆସନ ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉପାୟ। ଦୃଢ଼ ବସି, ସ୍ୱସ୍ତିକାସନକୁ ମଧ୍ୟ ସବୁଠୁ ଉତ୍ତମ ଆସନ ମନାଯାଏ। ଯୋଗୀ ଅଗ୍ନିକୁ ନିକଟରେ, ପାଣିରେ, କିମ୍ବା ଶୁଖିଲା ପତ୍ରର ଉପରେ ଅଭ୍ୟାସ କରିପାରିବେ, କିନ୍ତୁ ଶବ୍ଦ, ଭୟ, ଅଧିକ ମନ୍ଦିର ଦେଖିବା, କିମ୍ବା ପିପିଲିକା ଗୁହା ଥିବା ସ୍ଥାନରେ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଶରୀର ଅସୁବିଧା, ଦୁଃଖ, ଅସ୍ୱସ୍ଥତା ଆଦି ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ନଦୀ କୂଳ, ପବିତ୍ର ସ୍ଥଳ, କିମ୍ବା ଦେବତାଙ୍କ ମନ୍ଦିରରେ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ୍। ଯୋଗୀ, ମୋତେ ଶ୍ରଦ୍ଧା କରି, ସଦା ଯୋଗରେ ଆତ୍ମାକୁ ଏକତ୍ର କରିବା ଉଚିତ୍। ଯୋଗୀ, ଦୃଢ଼ ଏକାଗ୍ର ମନ ରଖି, ଗୁରୁ ଓ ମୋତେ ଏକତ୍ର କରିବା ଉଚିତ୍। ନାକର ଟିପରେ ଦୃଷ୍ଟି ରଖି, ଚକ୍ଷୁ ଅଳ୍ପ ଖୋଲି, ସେ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ବସିଥିବା ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ୍। ଜ୍ଞାନର ଦୀପ୍ତିମାନ ମୂଳକୁ ଧର୍ମର ମୂଳରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ଦେଖିବା ଉଚିତ୍। ପଦ୍ମର ମଧ୍ୟରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ମୂଳକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ୍। ଅବ୍ୟକ୍ତ, ଓଁ ରେ ପ୍ରକାଶିତ, କିରଣର ଜାଲରେ ଭରିଥିବା ଆକାରକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ୍। ସେଉଁଠି, ଏହି ଆଲୋକରେ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଅବିନାଶୀ ଭାବରେ ଅନୁଭୂତି କରିବା ଉଚିତ୍। ଏହି ଅଭ୍ୟାସରେ ସମସ୍ତ ରେ ଆପଣ ବ୍ୟାପି ହେଲେ, କିଛି ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ପୂର୍ବରୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଥିବା ହୃଦୟର ପଦ୍ମକୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ଏହାର ମଧ୍ୟରେ ପଚ୍ଚିଶତମ ପୁରୁଷକୁ ଅଗ୍ନିଶିଖା ଆକାରରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ୍। ଓଁ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶିତ, ଶାଶ୍ୱତ, ମଙ୍ଗଳମୟ, ଅବିନାଶୀ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ୍। ଏହି ତତ୍ତ୍ୱରେ, ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ—ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମାର ଆଧାରକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ୍। ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଶୁଧ୍ଧ କରି, ଓଁ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଉପାୟରେ, ଏହି ଜ୍ଞାନର ଜଳକୁ ନିଜ ଦେହରେ ପ୍ରବାହିତ କରିବା ଉଚିତ୍। ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ନିଜ ଆଲୋକରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ୍। ଏହି ଉପଦେଶ ସମସ୍ତ ବେଦାନ୍ତର ସାର; ଏହା ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ସମସ୍ତ ଆଶ୍ରମରୁ ଉପରେ। ଏହି ଉପଦେଶ ଦ୍ୱିଜ ଭକ୍ତମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଶାସ୍ତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦିଆଯାଇଛି। ତୃପ୍ତି, ସତ୍ୟ, ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧା—ଏହି ମୁଖ୍ୟ ଉପାଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ନିୟମ ରୂପେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ୍।