ଏହି ପବିତ୍ର ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଯୋଗାଚାରଣାର ଯେଉଁ ସାରାଂଶ ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି, ସେଗୁଡ଼ିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିଲେ ଯୋଗର ସିଦ୍ଧି ଲଭ୍ୟ ହୁଏ । ତପସ୍ୟାର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରୂପ ହେଉଛି ଦେହ ଉପବାସ, ଏହି କଥା ତ୍ୟାଗୀମାନେ କହନ୍ତି । ଅଧ୍ୟୟନ କଲେ ମନ ଶୁଦ୍ଧି ହୁଏ, ଏହି ଉପଦେଶ ମହାପୁରୁଷମାନେ ଦେଇଛନ୍ତି । ଯେଉଁମାନେ ବେଦର ଅର୍ଥ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ବିଭିନ୍ନ ମାନ୍ୟତା ଓ ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗ ବିଷୟରେ କଥା କହନ୍ତି । ଅଧ୍ୟୟନ କେବଳ ଉଚ୍ଚାରଣ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ, ଏହାର ଏକ ଗୁଣ ହେଉଛି ମନେମନେ ଜପ କରିବା । ମନେମନେ ଜପ କରିବାକୁ ଶାସ୍ତ୍ର ହଜାର ଗୁଣା ଶ୍ରେଷ୍ଠ କହିଛି । ମନସିକ ଜପ କୁ ସମସ୍ତ ଶବ୍ଦର ଚିନ୍ତନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଯେ ସନ୍ତୋଷ ଆନନ୍ଦର ମୂଳ ତାତ୍ତ୍ୱିକ ଅବସ୍ଥା, ଏହାକୁ ଋଷିମାନେ ମନର ଦୃଢ଼ତା ବୋଲି କହନ୍ତି । ବାହ୍ୟ ପବିତ୍ରତା ମାଟି ଓ ପାଣି ଦ୍ୱାରା ହୁଏ, ଆଭ୍ୟନ୍ତରିକ ପବିତ୍ରତା ହେଉଛି ମନର ଶୁଦ୍ଧି । ଅଟୁଟ ଭକ୍ତି ହେଉଛି ଶିବଙ୍କ ପୂଜା । ଶରୀର ଭିତରେ ଥିବା ପ୍ରାଣବାୟୁ ହେଉଛି ବାୟୁ, ଏହାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାକୁ ପ୍ରାଣାୟାମ କୁହାଯାଏ । ଏହି ପ୍ରାଣାୟାମ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର— ଏକ ରେତନ୍ଧାରଣ ସହିତ, ଦ୍ୱିତୀୟ ରେତନ୍ଧାରଣ ବିନା । ମଧ୍ୟମ ପ୍ରାଣାୟାମ ସବୁଠାରୁ ଉତ୍ତମ, ଏହା ଛଅତିସ୍ ଗଣନାର ମାନ ଦ୍ୱାରା ମାପାଯାଏ । ଧୀର, ମଧ୍ୟମ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ପ୍ରାଣାୟାମ ଆନନ୍ଦରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ । ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ଯୋଗୀମାନେ ପ୍ରାଣାୟାମର ଲକ୍ଷଣ ବୋଲି କୁହନ୍ତି । ଯେତେବେଳେ ମନ୍ତ୍ରକୁ ତିନିଥର ପ୍ରାଣ ଧାରଣ କରିକି ଉଚ୍ଚାରଣ କରାଯାଏ, ସେହିଁ ହେଉଛି ପ୍ରାଣାୟାମ । ଏହି କଥା ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଦୃଢ଼ ପ୍ରୟାସୀ ଯୋଗୀମାନେ କହିଛନ୍ତି । ଯେଉଁ ସମତାର ଅବସ୍ଥା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ତାକୁ କୁମ୍ଭକ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଏ । ନିୟମିତ ପ୍ରାଣାୟାମକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସଂଯମ କୁହନ୍ତି, ଏବଂ ସର୍ବୋତ୍ତମ ମନେ ଏହାକୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ ବୋଲି କୁହନ୍ତି । ଏପରି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ମନକୁ ଏକାଗ୍ର କରିବାକୁ ଧ୍ୟାନ କୁହାଯାଏ । ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଚିନ୍ତା ନ ମିଶିଲେ, ଏହାକୁ ମହାର୍ଷିମାନେ ଧ୍ୟାନ ବୋଲି କହନ୍ତି । ଏକ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବସ୍ତୁରେ ମନକୁ ଏକାଗ୍ର କରିବା, ଯୋଗର ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉପାୟ । ଦ୍ୱାଦଶ ଚକ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଧ୍ୟାନକୁ ସମାଧି କୁହାଯାଏ । ସମସ୍ତ ଅଭ୍ୟାସ ମଧ୍ୟରେ ଏହିଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉପାୟ । ଏକ ଦୃଢ଼ ଆସନରେ ବସିବା, ପଦ୍ମାସନ କୁ ଆତ୍ମା ପାଇଁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଆସନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଅର୍ଧାସନ ଯୋଗାଭ୍ୟାସ ପାଇଁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଉପାୟ । ଦୃଢ଼ ଭାବେ ବସିବା, ସ୍ୱସ୍ତିକ ନାମକ ଆସନ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆସନ ବୋଲି ଘୋଷିତ । ଅଗ୍ନି ସମ୍ନିଧିରେ, ପାଣିରେ, କିମ୍ବା ଶୁଖିଲା ପତ୍ରର ଢେର ଉପରେ ଅଭ୍ୟାସ କରାଯାଇପାରେ, କିନ୍ତୁ କୋଳାହଳ, ଭୟ, ଅଧିକ ଶିବମନ୍ଦିର ଅଥବା ବାଉଳ ଢେର ଥିବା ସ୍ଥାନରେ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ । ଶରୀର ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଦୁଃଖ ଓ ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ । ନଦୀ କୂଳ, ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ର କିମ୍ବା ଦେବତାଙ୍କ ମନ୍ଦିର ଭିତରେ ଯୋଗୀ ମୋତେ ନିରନ୍ତର ଯୋଗରେ ଏକତ୍ରିତ ହେବା ଉଚିତ୍ । ସଂଯମିତ ମନରେ ଯୋଗୀ ଗୁରୁ ଓ ମୋ ସହିତ ଏକତା ଅନୁଭବ କରିବା ଉଚିତ୍ । ନାକର ଟିପ୍ରେ ଦୃଷ୍ଟି ରଖି, ଅଳ୍ପ ଖୋଲା ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା, ସେ ନିଜ ଆତ୍ମା ଭିତରେ ବିରାଜିତ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବେ । ଧର୍ମର ମୂଳରୁ ଉଦ୍ଭବ ଜ୍ଞାନର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କଣ୍ଡକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବେ । ପଦ୍ମର ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସୁବର୍ଣ୍ଣ ମୁଳକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବେ । ଅବ୍ୟକ୍ତ, ଓଁକାର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶିତ, କିରଣର ଜାଲରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସେହି ଅବସ୍ଥାକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବେ । ସେହି ଆଲୋକରେ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଅଭିନ୍ନ ଭାବେ ଅନୁଭବ କରିବେ । ଏପରେ, ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ହୋଇ, କୌଣସି ଅନ୍ୟ ଚିନ୍ତା କରିବେ ନାହିଁ ।