ସମସ୍ତ କିଛି—ସେହି ସମୟରେ ଶାନ୍ତ ବାୟୁ ଓ ଏହାପରି ଅନ୍ୟ କିଛି—କୌଣସି ଦୃଶ୍ୟମାନ ନଥିଲା। ତାପରେ, ହଜାର ଆଖି ଓ ହଜାର ପାଦ ସହିତ ବ୍ରହ୍ମା ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ। ଏହି ବ୍ରହ୍ମା, ଯାହାଙ୍କୁ ନାରାୟଣ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ, ସେ ସମୟରେ ଜଳ ଉପରେ ଶୟନ କରୁଥିଲେ। ବ୍ରହ୍ମାର ଯେଉଁ ଦେବତା ରୂପ ଅଛି, ସେହି ହେଉଛନ୍ତି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ଆଦି ଓ ପ୍ରଳୟର କାରଣ। ଏହି ସମସ୍ତ ଜଳ ତାଙ୍କର ବିଶ୍ରାମସ୍ଥଳ ଥିବାରୁ, ସେ ନାରାୟଣ ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାନ୍ତି। ରାତିର ଶେଷରେ, ସେ ସୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମା ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ସୃଷ୍ଟିକୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ, ପ୍ରଜାପତି ସ୍ୱୟଂ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ। ଯାହାକୁ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର ମନ ଦ୍ୱାରା ଧରିପାରିବା ଯାଏଁ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, ସେହି ଶବ୍ଦରୂପ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବରେ ପରିଚିତ। ତାହାପରେ, ଯିଏ ପୃଥିବୀକୁ ବୋଝାଇ ରଖନ୍ତି, ସେ ତାଙ୍କର ଦାନ୍ତରେ ପୃଥିବୀକୁ ଉଠାଇଲେ। ବାୟୁ ଲୋକରେ ବସୁଥିବା ସିଦ୍ଧ ଓ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନେ ହରିଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ— “ପୁରୁଷ, ପୁରାତନ, ଶାଶ୍ୱତ ଓ ବିଜୟୀଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ପରମାତ୍ମାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଦେବତାଙ୍କର ଉପକାରୀ ଦିବ୍ୟ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ସମସ୍ତ ଜୀବର ଆତ୍ମା, ଅଚଳ ଯିଏ, ସେଉଁଠି ପୁନଃପୁନଃ ନମସ୍କାର। ଜାଗୃତ, ଶୁଦ୍ଧ, ଜ୍ଞାନର ମୂର୍ତ୍ତିଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଅନନ୍ତ, ଅପରିମିତ, କାରଣ ଓ ଉପାଦାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ମୂଳ ପ୍ରକୃତି, ଯାହାଙ୍କର ରୂପ ମାୟା, ସେଉଁଠି ନମସ୍କାର। ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଲାଭ୍ୟ, ସଂକର୍ଷଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ସିଦ୍ଧ, ପୂଜ୍ୟ, ତିନି ଗୁଣକୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ କରୁଥିବାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ନିରାକାର ଓ ସାକାର ମାଧବଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ନମସ୍କାର। ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱକୁ ରକ୍ଷା କର; ତୁମେ ଉଦ୍ଧାରକ, ଶରଣ, ଲକ୍ଷ୍ୟ।" ଏପରି ଷ୍ଟୁତି ପରେ, ବରାହ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ପ୍ରଭୁ ତାଙ୍କୁ ଦୟା କରିଲେ। ପ୍ରଜାପତି ତାଙ୍କର ଚିତ୍ତରେ ଯେଉଁ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିଲେ, ତାହାକୁ ବାହାର କଲେ। ତାଙ୍କର ଦେହ ବିପୁଳ ଥିବାରୁ ପୃଥିବୀ ଆଉ ଡୁବିଲା ନାହିଁ। ପୂର୍ବ ପ୍ରଳୟରେ ସବୁ କିଛି ଦଗ୍ଧ ହୋଇଥିଲା, ତେଣୁ ସେ ସୃଷ୍ଟି ଉପରେ ମନ ଦେଲେ। ଏପରି ଭାବେ ଏକ ଅବିବେକ ଓ ଅନ୍ଧକାରରେ ଭରିଥିବା ସୃଷ୍ଟି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଏହି ଅଜ୍ଞାନ, ପଞ୍ଚ ଅବସ୍ଥା ସହିତ, ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ ଉଦ୍ଭବ କଲା। ସେହି ସୃଷ୍ଟି ଅନ୍ଧକାରରେ ଆବୃତ ଥିଲା, ଏବଂ ବୀଜଟି ବିଶ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଢାକାଯାଇଥିଲା। ଏଗୁଡିକୁ ପ୍ରଧାନ ବୃକ୍ଷ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ, ଏହିଁ ପ୍ରାଥମିକ ସୃଷ୍ଟି ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ। ତାଙ୍କର ଧ୍ୟାନରୁ, ଯେଉଁ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଅନୁଲୋମ ସ୍ରୋତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେହି ଉଦ୍ଭବ ହେଲା। ଗୋ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ତ୍ରୁଟିପୂର୍ଣ୍ଣ ପଥକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହିଁ ଶ୍ରେଣୀରେ ପଡ଼ନ୍ତି। ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱସ୍ରୋତ ନାମକ ଯେଉଁ ସୃଷ୍ଟି, ତାହାକୁ ଦିବ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହା ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣର ଲକ୍ଷଣ ଧାରଣ କରିଛି। ସେମାନେ ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଦେବତା ଭାବରେ ପରିଚିତ। ତାପରେ, ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ ଯେଉଁ ଅପସ୍ରୋତ ନାମକ ସୃଷ୍ଟି ଉଦ୍ଭବ ହେଲା, ତାହା କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷମ। ମନୁଷ୍ୟମାନେ, ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖରେ ପୀଡିତ। ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ଧ୍ୟାନରୁ, ପଞ୍ଚ ମହାଭୂତ ଆଦି ସୃଷ୍ଟି ଉଦ୍ଭବ ହେଲା। ଏଭଳି, ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ସୃଷ୍ଟି ବର୍ଣ୍ଣନା ହେଲା। ଦ୍ୱିତୀୟ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭୂତରୁ ଉଦ୍ଭବ, ଭୂତ ସୃଷ୍ଟି ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ। ଏହିପରି, ପ୍ରକୃତିକ ଭାବରେ, ପୂର୍ବ ଜ୍ଞାନ ବିନା ଏହି ସୃଷ୍ଟି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରଜାତିର ଅନୁଲୋମ ସ୍ରୋତ ସୃଷ୍ଟିକୁ ପଞ୍ଚମ ସୃଷ୍ଟି ଭାବରେ କୁହାଯାଏ।