ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷିମାନେ ଶୁଣ, ମୁଁ କେବଳ ଉଦ୍ୟମଶୀଳ ଯୋଗୀମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱୟଂ ଦେଖାଏ ନାହିଁ। ସମାଧି, ନିୟମ, ଯମ, ଏବଂ ଆସନ—ଏହି ସବୁ ଯୋଗର ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗ ଉପାୟ ତୁମକୁ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। ଯମମାନେ ସଂକ୍ଷେପରେ କୁହାଯାଇଛି; ଏହିମାନେ ମନୋବୃତ୍ତିର ପବିତ୍ରତା ଦେଇଥାନ୍ତି। ଋଷିମାନେ ଅହିଂସାକୁ ଏପରି ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି—ଯାହା ଅନ୍ୟଙ୍କୁ କଷ୍ଟ ଦିଏ ନାହିଁ, ସେଇ ଅହିଂସା। କିନ୍ତୁ ନିୟମିତ ନୀତି ଅନୁଯାୟୀ ଯେଉଁ ହିଂସା ହୁଏ, ତାହାକୁ ମଧ୍ୟ ଅହିଂସା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଦ୍ୱିଜମାନେ ସତ୍ୟକୁ ଏଭଳି କୁହନ୍ତି—ଯାହା ବାସ୍ତବତା ଏବଂ ଭାଷା ଅନୁଯାୟୀ ଆଚରଣ। ଅସ୍ତେୟ ଅର୍ଥାତ୍ ଚୋରି ନ କରି ଧର୍ମ ପାଳନ କରିବା। ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ସବୁଠାରେ କାମସଂଯମ ରୂପେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ଅପରିଗ୍ରହ ଅର୍ଥାତ୍ ଅଧିକ ସଂଗ୍ରହ ନ କରିବା; ଏହାକୁ ସତର୍କତାର ସହିତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ। ନିୟମମାନେ ସଂକ୍ଷେପରେ କୁହାଯାଇଛି; ଏହିମାନେ ଯୋଗର ସିଦ୍ଧି ଦେଇଥାନ୍ତି। ତ୍ୟାଗୀମାନେ ଦେହ ତପସ୍ୟାକୁ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ତପ କୁହନ୍ତି। ଅଧ୍ୟୟନ ମନର ପବିତ୍ରତା ଦେଇଥାଏ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ବେଦ ଅର୍ଥ ଜାଣିଥିବା ମହାପୁରୁଷମାନେ ଏହି ବିଭିନ୍ନ ମାନ୍ୟତା ଉପରେ ଆଲୋଚନା କରନ୍ତି। ଅଧ୍ୟୟନ କେବଳ ଉଚ୍ଚାରଣ ନୁହେଁ; ମନେମନେ କିମ୍ବା ଉପାଂଶୁ ରୂପେ ମଧ୍ୟ ହୁଏ। ଉପାଂଶୁ ଅଧ୍ୟୟନ ଉଚ୍ଚାରଣ ତୁଳନାରେ ହଜାର ଗୁଣା ଉତ୍ତମ। ମନସିକ ପାଠନ ସମସ୍ତ ଶବ୍ଦର ଚିନ୍ତନ। ଋଷିମାନେ ଯେଉଁ ସନ୍ତୋଷ ଆନନ୍ଦ ରୂପ, ତାହାକୁ ମନ ଦୃଢ଼ତା ବୋଲି କୁହନ୍ତି। ବାହ୍ୟ ପବିତ୍ରତା ମାଟି ଓ ପାଣି ଦ୍ୱାରା, ଆନ୍ତରିକ ପବିତ୍ରତା ମନ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ। ଶିବଙ୍କୁ ଅଚଳ ଭକ୍ତି ହେଉଛି ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପୂଜା। ଶ୍ୱାସ ହେଉଛି ଦେହ ମଧ୍ୟରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ବାୟୁ; ଏହାର ନିୟମିତିକରଣକୁ ପ୍ରାଣାୟାମ କୁହାଯାଏ। ଏହି ପ୍ରାଣାୟାମ ଦୁଇ ପ୍ରକାର—କେବଳ ଧାରଣ ସହିତ ଓ ଧାରଣ ବିନା। ମଧ୍ୟମ ନିଗ୍ରହ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ଯାହା ଛତ୍ତିଶ ମାପରେ ହୁଏ। ଧୀର, ମଧ୍ୟମ ଓ ଉତ୍ତମ ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ମଧ୍ୟରୁ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆନନ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ପ୍ରାଣାୟାମର ଲକ୍ଷଣ ଯୋଗୀମାନେ ପ୍ରମାଣିତ କରନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ମନ୍ତ୍ର ତିନିଥର ପଢ଼ିବା ସମୟରେ ଶ୍ୱାସ ଧାରଣ କରାଯାଏ, ଏହାକୁ ପ୍ରାଣାୟାମ କୁହାଯାଏ। ଏହି କଥା ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଉଦ୍ୟମୀ ଯୋଗୀମାନେ ଘୋଷଣା କରିଛନ୍ତି। ଏହି ସମତାବସ୍ଥାକୁ 'କୁମ୍ଭକ' ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧି ମିଳିଛି। ଏହି ନିଗ୍ରହକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ 'ଇନ୍ଦ୍ରିୟନିଗ୍ରହ' କୁହନ୍ତି। ଏପରି ସ୍ଥାନରେ ଧ୍ୟାନ ହେଉଛି ମନକୁ ଏକାଗ୍ର କରିବା। ଅନ୍ୟ ଚିନ୍ତାଧାରା ସହିତ ମିଶି ନଥିବା ଯେଉଁ ଧ୍ୟାନ, ତାହାକୁ ଋଷିମାନେ 'ଧ୍ୟାନ' ବୋଲି କୁହନ୍ତି। ଏକ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଏକାଗ୍ର ଚିତ୍ତ ଯୋଗର ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଉପାୟ। ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାଦଶ ଚକ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ହେଲେ, ତାହାକୁ 'ସମାଧି' କୁହାଯାଏ। ସମସ୍ତ ଅଭ୍ୟାସ ମଧ୍ୟରୁ ଏହିଏ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଉପାୟ। ସ୍ଥିର ଭାବେ ବସିବା, ପଦ୍ମାସନକୁ ଆତ୍ମା ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆସନ ବୋଲି କହାଯାଇଛି। ଅର୍ଧାସନ ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ ପାଇଁ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଉପାୟ। ଏହିପରି ସ୍ଥିର ଭାବେ ବସିବାରେ, ସ୍ୱସ୍ତିକାସନ ଉତ୍ତମ ଆସନ। ଅଗ୍ନି ପାଖରେ, ପାଣିରେ କିମ୍ବା ଶୁଖିଲା ପତ୍ର ଉପରେ ଅଭ୍ୟାସ କରିପାରିବେ, କିନ୍ତୁ ଶବ୍ଦ, ଭୟ, ଅଧିକ ଦେବାଳୟ କିମ୍ବା ପିପିଲିକା ଦାଳି ଥିବା ସ୍ଥାନରେ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଦେହ ଦୁଃଖ, ମନୋବିକ୍ଷୋଭ ଆଦି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏଭଳି ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗ ଯୋଗର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉପାୟ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବେ କୁହାଯାଇଛି, ଏହି ଉପାୟ ଅନୁସରଣ କରି ଯୋଗୀ ମହାନ ଲକ୍ଷ୍ୟରେ ପହଞ୍ଚିପାରନ୍ତି।